Blog Marie-Thérèse ter Haar

Boek Stephen F. Cohen: 'War with Russia?' 

In memoriam: Stephen F. Cohen

Vandaag is professor Stephen F. Cohen overleden, de Amerikaanse Rusland-deskundige die altijd de moed had om de verhouding tussen het Westen en Rusland van de andere kant te belichten. En zulke mensen zijn er in de VS of Europa niet veel meer, wil je je baan of status behouden … Ook Stephen Cohen had daar last van, maar hij ging onvermoeibaar door om zich in te zetten voor een betere verhouding tussen Oost en West.

Dertig jaar geleden, toen de Sovjetunie op zijn laatste benen liep, adviseerde Cohen nog George Bush senior in de gesprekken met Gorbatsjov. Amerika was als enige supermacht overgebleven en had de strijd ‘gewonnen’ van de Sovjetunie. Stephen Cohen zag van dichtbij hoe de NAVO-afspraak met Gorbatsjov, om na de val van De Berlijnse Muur geen centimeter naar het Oosten uit te breiden, geschonden werd. Hij zag hoe het onafhankelijke Rusland van Jeltsin in chaos ontaardde en hoe het land door oligarchen en Westerse belanghebbenden geplunderd werd. Alles ging onder de noemer van democratie en de Westerse vrije markt maar in werkelijkheid was het een land van God los en een sodom en gomorra.

Stephen Cohen probeerde het Westen te laten zien waarom de Russen hunkerden naar een leider die het land weer op de rails kreeg. Maar Bush junior, Cheney, Rumsfeld en NAVO-leiders hadden hun eigen agenda, waar tot op de dag van vandaag de grote oorzaken liggen van de huidige, belabberde verhouding tussen het Westen en Rusland. Telkens opnieuw probeerde Cohen in zijn boeken, colleges en YouTube-interviews te zeggen dat we alles met de Westerse pet op beoordelen en dat dit tot zeer gevaarlijke situaties kan leiden.

Professor Stephen Cohen is mijn grote voorbeeld en leraar. Als een zeer dankbare leerlinge gedenk ik hem.

19 september 2020

 

COVID-19 in Rusland

Op het Rode Plein en rondom de Doema, het Russische parlement, lopen nog enkele mensen met mondkapjes op, maar de meeste Moskovieten hebben hun mondkapje thuisgelaten. Dat geldt nog sterker voor de rest van het land, waar de grote schrik van het voorjaar heeft plaatsgemaakt voor het alledaagse leven. Het lijkt bijna alsof er geen COVID is geweest. Desalniettemin roept de burgervader Sobjanin van Moskou ons wekelijks op om alert te zijn. Maar net als in andere landen van Europa, kijkt een groeiend deel van de bevolking steeds kritischer naar het COVID-beleid van hun regering.

De situatie in Rusland is nu in september stabiel. In Moskou, waar officieel 12,5 miljoen mensen wonen – maar inofficieel ca. 20 miljoen – nog steeds ca. 11 doden per dag en landelijk is dit cijfer 110. De positieve testen zijn rond de 700 in Moskou en in de rest van het immense land rond 5500 personen per dag. Hoewel vele Russen een paar weken geleden nog aangaven het COVID-19-vaccin te willen gebruiken, is men de laatste weken steeds sceptischer geworden. De vaders en moeders van mijn Russische kennissen zijn nu vooral in de weer om hun jaarlijkse griepprik te halen die elk jaar in september gratis wordt gegeven.

Intussen zie ik veel Russen op woonboulevards hun geld uitgeven en zitten koffiegelegenheden binnen en buiten vol met jongelui. De meeste bedrijven, klein en groot, lijken te overleven en de economie herstelt zich. In het centrum van Moskou vertellen Russen mij dat ze de Europeanen missen maar dat ze wel een beetje blij zijn dat er geen hordes Chinezen meer door de straten lopen. Ajjj … het lijkt Amsterdam wel.

17 september 2020

Aleksander Loekasjenko. / Foto: © president.gov.ua. Protest tegen Loekasjenko, Minsk, 16 augustus 2020. / Foto: © Homoatrox.

Protesten in Wit-Rusland

In de tweede helft van augustus staat mijn telefoon roodgloeiend. Vrienden uit Wit-Rusland, Rusland en Oekraïne hebben er behoefte aan informatie uit te wisselen over de uitslag van de presidentsverkiezingen in Wit-Rusland. Volgens president Loekasjenko heeft hij 80 procent van de stemmen gekregen en oppositiekandidaat Svetlana Tichanovskaja 10 procent. De ene vriend proest van het lachen, de ander schiet in een heftige emotie en de derde slaat met zijn koffiebeker op zijn bureau maar mij raakt dit keer diep hun onderlinge broederschap en bezorgdheid voor elkaar. Alle drie de Slavische broers uit Wit-Rusland, Oekraïne en Rusland zijn met elkaar verenigd; ze willen er alles aan doen om te voorkomen dat er weer een Maidan-2014-scenario volgt, waar tot op de dag van vandaag een burgeroorlog gaande is waaraan we in het Westen niet schuldvrij zijn.

Maar toch zijn er ook Slavische broeders bij die klagen dat de Westerse media alleen de protesten in Minsk laten zien. Ze missen de andere grote steden, zoals Vitebsk, Brest, Grodno en Gomel waar tienduizenden de straat op zijn gegaan om te demonstreren vóór het behoud van het regime. Ook al zullen veel van deze demonstranten toch liever een andere persoon dan Loekasjenko zien. Wit-Russen zijn bang voor een burgeroorlog zoals die zich in Oekraïne afspeelt. Een burgeroorlog die al meer dan 14.000 mensen het leven heeft gekost. Ze zijn bang hun baan te verliezen, bang dat hun land instabiel wordt en zeer huiverig om een speelbal te worden tussen de EU en de NAVO enerzijds en Rusland anderzijds. Ze herinneren mij telkens aan het bezoek van Mike Pompeo afgelopen februari aan hun land en zijn mooie woorden en omhelzing van Loekasjenko. ‘Wat moest de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken in Wit-Rusland?’ vragen ze aan mij. Het doet mijn kritische vrienden, die zich met internationale politiek bezighouden, denken aan de vele bezoekjes van John McCain en Jo Biden aan Kiev en aan hun vrijheidsbeloftes van een paar jaar geleden.

Hoe het ook zij, ik word dit keer blij van de Slavische saamhorigheid tussen de drie broederlanden ondanks alle verhitte discussies. Hun bezorgdheid voor elkaar en hun minder naïeve kijk vallen me op. Een paar jaar geleden dachten ze nog dat het Westen echt een walhalla is. Wit-Russen willen een goede verhouding met Rusland en met Europa. Laten we hopen dat Hans van Baalen niet zijn koffer aan het pakken is en dat Europa en Rusland dit keer wel bruggenbouwers kunnen zijn voor het mooie land Wit-Rusland. 

28 augustus 2020

Koffiebeker / Foto: © Monica Andre from Portugal. 

Volgapparatuur

Op het Russische nieuws zie ik een bericht over Nederland. Het gaat over een Nederlandse plaatsvervangende ambassadeur in Moskou die bij het ministerie van Buitenlandse Zaken op het matje geroepen zou zijn. Er is in de auto van een Russische diplomaat in Nederland apparatuur aangetroffen waarmee de wagen kan worden gevolgd.

Ik denk, oh jeee … Russische berichtgeving met hoogstwaarschijnlijk weer een volgende rel. Een paar uur na het Russische bericht zie ik echter dat hierover ook op de Nederlandse televisie wordt bericht. Premier Rutte reageert met de woorden: ‘Daar kan ik verder geen commentaar op geven, ik zag de berichten.’ Minister Ollongren komt ook aan het woord voor de camera en zegt redelijk vluchtig dat alles onderzocht zal worden.

Diezelfde avond ben ik bij een zomaar een tankstation aan de A1 waar ik een beker koffie wil meenemen. Terwijl ik het melkcupje openmaak, hoor ik achter mij een stem die zegt: ‘Het is weer typisch dat het die Russen zijn.’ Door de 1,5 meter afstand krijg je andere gesprekken makkelijker mee omdat bijna iedereen luider spreekt. Ik spits mijn oren. Een tweede mannenstem beaamt de opmerking en spreekt stellig de overtuiging uit dat de Russen zelf volgapparatuur in hun auto hebben geplaatst om vervolgens de Nederlandse Inlichtingendiensten ervan te betichten dat zij dat hebben gedaan. ‘Ja’, bevestigt de eerste stem overtuigd, ‘zo zitten die lui in elkaar. Ze hebben overal spionnen, ze hacken de e-mails van de Amerikanen en ze manipuleren alle Europese en Amerikaanse verkiezingen.’ Dan hoor ik een derde stem tegenwerpen ‘dat het toch ook mogelijk is dat de Nederlandse AIVD deze praktijken uitvoert, zo is het altijd geweest in de spionnengeschiedenis.’ ‘Dat kan wel zijn’, zegt de tweede stem, ‘maar die Russen móét je ook in de gaten houden want dat zijn gewoon rotzakken.’

Mijn koffiebeker met twee handen omringend, alsof ik eraan vastgeketend moet zijn omdat ik mij niet om mag draaien om te zien hoe deze ‘stemmen’ eruitzien, vraag ik mij toch af hoe diep die Westerse overtuiging is dat wij altijd de goodguys zijn. En als een ‘derde stem’ iets relativeert, dan wordt die in een mum van tijd weggehoond of gebagatelliseerd. Dit wonderlijke anti-Ruslandgevoel zit overal, van links tot rechts, van hoog tot laag, van jong tot oud, van journalisten tot politici. En velen van hen zijn nog nooit in het land geweest. Ik heb van mijzelf geëist, na deze jarenlange Ruslandhysterie, dat ik nooit meer iets negatiefs over een land wil zeggen als ik er niet zelf heb gewoond of in ieder geval veel van het desbetreffende land af weet. Op zijn zachtst gezegd een aparte ervaring dat je zoveel Nederlanders dezelfde kant uit kunt laten denken. Op zijn hardst gezegd een zeer gevaarlijke ontwikkeling hoe makkelijk je mensen tegen elkaar kunt opzetten.   

augustus 2020

Peter de Grote als timmerman. 

Peter de Grote in Nederland

Vanaf mijn vroege jeugd tot op de dag van vandaag ben ik gefascineerd door tsaar Peter de Grote. Als kind kon ik geen genoeg krijgen van de spannende verhalen die mijn vader over hem vertelde. Kleine Peter die opgroeide in het Moskouse Kremlin, omringd door boze adellijken, de jonge Peter die naar Nederland reisde om techniek en wetenschap te bestuderen en daarbij onze handelsgeest leerde waarderen, of de oudere Peter de Grote die de stad Sint Petersburg liet bouwen. Waarom toch koos hij ons land uit om in de leer te gaan? Wat deed hij bij ons?

De meeste Nederlanders denken dat Peter de Grote in Zaandam een tijdje ging timmeren maar weten niet dat hij ook in Delft, Leiden, Den Haag, op Texel, in Graft de Rijp, Apeldoorn, Grave en Maastricht was en in nog vele andere oorden. Hij was meer dan een jaar in ons land en zijn leergierigheid en weetgierigheid kende geen grenzen. Nog steeds kan ik proesten van het lachen als ik bedenk hoe de onbehouwen en ongemanierde Peter werd voorgesteld aan Nederlandse hoogwaardigheidsbekleders die tiptop waren gekleed en met de juiste chique pruiken op tijdens onze Gouden Eeuw Peter ontvingen. De tsaar wilde het liefst incognito zijn, zodat hij niet aan al die officiële plechtigheden hoefde mee te doen.

Peter wilde werken en droeg zelfs een zegel bij zich waarop stond: ‘Ik ben een leerling en ik zoek leraren’. Iedereen die wil zien wat Peter in ons land allemaal geleerd heeft, zou naar Sint-Petersburg moeten afreizen om de infrastructuur van Amsterdam te herkennen of om de economische, wetenschappelijke of sociale hervormingen te zien die hij in Rusland heeft doorgevoerd.

Aandoenlijk blijft toch het Czaar Peterhuisje in Zaandam, waar ‘Pieterbaas’, zoals hij genoemd werd, verbleef. De conservator van het Czaar Peterhuisje is de Russische dame Faria, die je ontvangt bij de entree. Haar warme persoonlijkheid maakt dat ze bezoekers terstond voor zich wint. Vol kennis en kunde begint ze prachtige anekdotes over de tsaar te vertellen en ze schroomt niet om een theatertje op te voeren hoe de lange tsaar – Peter was maar liefst 2 m en 5 cm – in zijn kleine bedstee moet slapen. De liefdevolle trots die ze uitstraalt, dat zij in hetzelfde huisje als waar ooit de beroemde tsaar verbleef, nu de leiding mag hebben, maakt dat ze bezoekers een middag bezorgt die hun een lange tijd zal bijblijven.

juni 2020

 Het Russische Witte Huis. / Foto: © 2013 Trijnie Duut.

Mopperen

Soms wordt me in Nederland verweten dat ik niet kritisch genoeg ben op Poetin of Rusland. Dat zou zo kunnen overkomen, al was het alleen maar om een tegengeluid te laten horen tegen de continue stroom van anti-Rusland berichten. Blijkbaar wordt een tegengeluid geïnterpreteerd als pro-Poetin/Rusland. Maar net als in Nederland mopperen Russen erop los.

Het gaat om het Russische staatsdenken dat diep in de Russische genen zit en waar ik soms een sik van krijg. Net zoals we in Nederland ons koopman/domineetrekje hebben, zo hebben veel Russen het staatsdenken als karaktereigenschap, de vanzelfsprekendheid dat de staat voor alles moet zorgen en alle moet betalen. Hoe vaak hoor ik niet om mij heen gemopper als: ‘Poetin moet zorgen dat de ziekenhuizen, de scholen en de wegen betaald worden’ of: ‘De regering is alleen maar corrupt’. Je zou toch denken dat na 30 jaar het staatsdenken wel enigszins is verdwenen of dat de vrijemarkteconomie een basis heeft gelegd. Maar nee, bij vele Russen blijft het een eis dat de staat voor alles verantwoordelijk is.

‘Dit zou ik ook wel willen in Nederland’, roep ik vaak tegen mijn kennissen, nadat ik voor de duizendste maal heb uitgelegd dat we ca. 40% aan belasting moeten betalen. Vele Russen willen geen belasting betalen en doen er alles aan om niet geregistreerd te staan. En ze mopperen vrolijk verder dat wegen of lonen niet goed zijn of dat de regering corrupt is ...

Tot op de dag van vandaag geven vele Russen geld onder de tafel voor 'gedane diensten' en houden zo het systeem in stand. Het ligt er natuurlijk aan in welke moppergroep ik mij bevind. Er zijn er diverse: van zestigers die als hoogopgeleiden uit de communistisch tijd blijven verwachten dat de staat miljoenen ingenieurs en wetenschappers nodig heeft, tot twintigers die het Westen idealiseren en de regering afkraken. Van oppositielieden die alleen op corruptie inzetten en zelf geen plan B hebben, tot middenklassers die de afgelopen 15 jaar aan de toegenomen welvaart zijn gewend, maar zich niet verdiepen in de economische kant om een land te laten functioneren.

Poetin roept het overigens vaak: ‘De overheid kan het niet alleen, neem ook uw eigen verantwoordelijkheid.’

november 2019

Vladimir Poetin en Narendra Modi, 1 juni 2017 /  Foto: © 2017 www.kremlin.ru.

Europa als grootmoeder?

Fascinerend en indrukwekkend blijft toch ieder jaar in juni het Sint-Petersburg International Economic Forum (SPIEF). In de stad voel je de bruisende energie van het economisch forum. Technische en wetenschappelijke bedrijven van over de hele wereld zijn zichtbaar in het straatbeeld, grote multinationals die overdag op het forum aanwezig zijn, zijn 's avonds in het Mariinski te vinden. Journalisten, politici en alles wat hier bij komt vragen om aandacht. Helaas rijzen de prijzen van hotelkamers in de eerste juniweek de pan uit en kunnen vele Petersburgers hier een kamer verhuren voor bedragen van een maandsalaris. 

Vooral China, India, Japan en de Shanghai Cooperation-landen zijn de laatste jaren sterk vertegenwoordigd. Natuurlijk kunnen de Westerse multinationals niet ontbreken maar vergeleken bij vijf jaar geleden lijkt het Europese Sint-Petersburg deze dagen te veranderen in een smeltkroes van Aziatische zakenmensen, techneuten en wetenschappers.

Ik betrap mijzelf erop dat ik het onwennig blijf vinden... Waar zijn de Europeanen die eeuwenlang nummer één waren voor Peter en Catharina de Grote of de Sacharovs? Even onwennig blijft het om de Chinese Xi Jinping de laatste jaren zo vaak naast Poetin te zien zitten. Bij een congres in Vladivostok, bij een economisch forum in Oefa, bij een meeting in Peking of een conferentie in Moskou. 

In diezelfde week was Trump op Buckingham Palace en werd in Europa Normandië herdacht. Een typisch staaltje van Westerse tactloosheid was daarbij dat Poetin niet uitgenodigd was bij deze grootse herdenking. Los van het feit dat Europa hier voor de zoveelste keer Rusland heeft genegeerd, wordt Poetin eigenlijk in de armen gedreven van China.

Ja, de Petersburgers en de Russen hoor ik meerdere malen zeggen dat ze de Europeanen missen. Maar ik hoor ook steeds vaker in de wandelgangen: ‘Europa was altijd ons voorbeeld maar tegenwoordig gedraagt zij zich als een grootmoeder; zij doet eigenlijk niet meer mee.’

juni 2019

 De Britten en de Russen verslaan samen de Swastika-draak. Poster uit de Tweede Wereldoorlog.

Jozef Stalin, 28 november 1943. / U.S. Signal Corps photo.

Bevrijdingsdag bij Paleis het Loo

Onze Russische gids in Sebastopol vertelde over de immense tragiek van het Sovjetvolk ten tijde van de Tweede wereldoorlog. Hitler had al in Mein Kampf geschreven hoe hij de Joden zag, maar op het zelfde niveau stonden volgens hem de Untermenschen. Lange tijd heb ik dit begrip nooit begrepen. Wat is een ‘Untermensch’? Himmler zou het in naam van Hitler gaan verwoorden: onder ‘Untermenschen’ werden o.m. minderwaardige wezens van Slavische stammen en Bolsjewieken verstaan, die uitgeroeid behoorden te worden. Een kleine miljoen Sovjetburgers kwam om het leven op de Krim en nog steeds, zo vertelde onze gids, worden er slachtoffers in de omgeving opgegraven.

Engeland, en Churchill in het bijzonder, was er niet rouwig om dat Hitler zich in 1941 ook richtte op de Sovjet-Unie. Ook al was Churchill bepaald geen fan van communisten, hij kon Stalin in die tijd goed gebruiken als bondgenoot. 

Later zou Stalin een decreet uitvaardigen: 'geen stap terug’ (ni sjaga nasad), wat betekent dat iedere Sovjetburger zich dood moesten vechten tegen de nazi's om maar stand te houden. Dit gruwelijke decreet was het dwangmiddel om de meeste mensen tot het uiterste te laten vechten, of om ze simpelweg als kanonnenvoer te laten dienen. De heroïsche strijd van de Sovjet-Unie heeft voor het grootste deel bijgedragen aan de vernietiging van Hitler-Duitsland. 

Tot op de dag van vandaag ken ik geen enkele Rus die niet iemand heeft verloren in de Tweede Wereldoorlog. Je zou je kunnen afvragen hoe wij er in Europa nu aan toe zouden zijn geweest als de Russen niet hadden standgehouden ... hadden we dan nu onder nazi-Duitsland geleefd? Daarom zou ik wensen dat we in het westen af en toe wel eens stil blijven staan bij het immense lijden van de Sovjet-bevolking in de Tweede Wereldoorlog.

Ik herinner mij de viering van het 60-jarig jubileum van de overwinning op het fascisme op Paleis het Loo in Apeldoorn in 2005. Ik werkte destijds in de weekenden als gids op het paleis en leidde vooral Russen rond. Een klein gezelschap Russische schei- en natuurkundigen wilde het paleis zien waar hun Peter de Grote was geweest. Later liepen we door de lanen rondom het paleis, waar Bevrijdingsdag gevierd werd. Overal zagen we blije mensen. Er waren veteranen uit Canada, Amerika en Engeland. De zon scheen volop en de vlaggen uit die landen wapperden overal. Na deze feestvreugde te hebben gadegeslagen vroeg een van de heren mij vol vertwijfeling: ‘Waarom ... waarom hangt er nergens één Russische vlag?’ Zijn gezicht sprak boekdelen over zijn oh zo terechte teleurstelling. Het enige wat ik kon zeggen was dat ik wist wat hij bedoelde maar toch stond ik met mijn mond vol tanden. 

29 april 2019


Russische soldaten in de loopgraven van een kapotgeschoten Stalingrad.Winston Churchill, Harry S. Truman en Josef Stalin op de Conferentie van Potsdam in 1945.

Torgau aan de Elbe

Meerdere malen heb ik de afgelopen jaren Sovjetveteranen gesproken. Zo ook meneer Vladimir Borisov: ‘We konden bijna niet geloven dat Hitler in oktober 1941 al zo ver in ons land was doorgedrongen. Russen, Wit-Russen en Oekrainers werden op gruwelijke wijze afgeslacht. In recordtempo trokken de fascisten verder de Sovjet-Unie in en het is niet te bevatten hoe zij bij ons tekeer zijn gegaan ... U moet weten Marie-Thérèse, hoe vreselijk het ook klinkt, maar veel van mijn leeftijdgenoten waren beter af geweest als zij ook gesneuveld waren. De meesten van hen zijn nooit meer de oude geworden. Zij leven al jaren met dezelfde heftige nachtmerries, trauma's of zware handicaps. Bij de bevrijding van ons Russisch grondgebied zagen wij hoe verlaten of compleet weggeschroeid de gebieden erbij lagen. We konden de beelden van onze gesneuvelde landgenoten niet meer verwerken. We waren ondervoed, uitgeput en getraumatiseerd. 

De slag bij Stalingrad is de hel die onze mensen hebben meegemaakt, maar tot op de dag van vandaag voel ik tot in het diepst van mijn hart, ondanks dit grootste drama, de trots dat Hitlers einde daar begonnen is. Na Stalingrad moesten de nazi's zich terugtrekken. 

In februari 1945 ontmoetten Churchill, Stalin en Roosevelt elkaar op Jalta en dat vervulde ons, gewone soldaten die de hel overleefd hadden, met hoop op betere tijden en een bondgenootschap na de Tweede Wereldoorlog. Vrede zou er komen, daar waren we van overtuigd. We hadden tenslotte samen met de westerse geallieerden Hitlers Duitsland verslagen.

Daar stond ik als jonge soldaat aan de rivier de Elbe, bij het plaatsje Torgau. Aan de overkant van de rivier zagen we de bevrijders van het westelijk deel van Europa, de Engelsen en de Amerikanen. Ook zij waren uitgeput, ook zij hadden trauma's opgelopen, ook zij hoopten dat hun families nog in leven zouden zijn. Dit unieke treffen aan de rivier de Elbe staat diep in mijn geheugen gegrift.

Op de brug over de rivier de Elbe geschiedde de eerste plechtige handdruk tussen de Amerikaanse en de Russische generaals en daarna volgden wij! Amerikaanse en Russische soldaten omhelsden elkaar en weet u, we konden elkaar niet eens verstaan … maar wat waren die emoties en omhelzingen prachtig! Later dansten we samen, dronken we samen, zongen we samen en hielden met handen en voeten hele gesprekken met elkaar. Ik zong met Jim ons Kalinkalied! Hij was een fijne vent. Ik kreeg zijn horloge en adres in Amerika waar ik later vele brieven naartoe gestuurd heb. Als echte bondgenoten beleefden we samen de roes van de overwinning van Hitlers fascisme.

Bij de Conferentie van Potsdam in juli 1945, een paar weken later, bleef er van die hoopvolle nieuwe stemming weinig over. Ach’, besloot de oude meneer Borisov weemoedig, ‘het had allemaal zo anders kunnen verlopen: we waren bondgenoten, we hadden samen Hitler-Duitsland verslagen …’

73 jaar later is de droom van Vladimir en Jim nog steeds niet in vervulling gegaan.

20 maart 2019

Filmposter 'A Bridge Too Far'.Filmopnames voor de film 'A Bridge Too Far' in Deventer, 18 mei 1976. / Foto: © Rob Meremet / Anefo.De John Frostbrug in Arnhem. / Foto: © 2012 Jvhertum.

Een brug te ver

Mijn broertje had vroeger een vriendje wiens vader zou meespelen in de film Een Brug Te Ver, een film die gaat over Operatie Market Garden, de strijd van de Amerikanen en de Engelsen tegen de nazi's bij de Slag om Arnhem.

Mijn broertje en ik zochten als kleine kinderen eerst op het bioscoopscherm naar de stoere vader van het vriendje. Van het begrip 'figurant' hadden we nog nooit gehoord, maar mijn kennismaking met de Tweede Wereldoorlog en onze westerse bevrijders begon hier. 

Weinig leerde ik in de Koude Oorlogsjaren over de andere bevrijders van Hitler-Duitsland... Misschien kwam wel in mijn eindexamenboek de zin voorbij ‘20 miljoen Sovjetslachtoffers in WOII’, maar de volle aandacht werd toch gelegd op de bevrijding door de Amerikanen, Engelsen en Canadezen.

Al jarenlang reis ik veel door West-Rusland en nog steeds word ik in plattelandsdorpen geconfronteerd met getraumatiseerde Russen die in hun houten huisjes vertellen hoe de nazi's te werk gingen. Hoe steden als Minsk, Smolensk, Veliki Loeki en tig anderen met de grond gelijk werden gemaakt. Ik blijf het ongelooflijk vinden hoe er in de Sovjet-Unie door de nazi's is huisgehouden. Waarom is die gigantische strijd aan het Oostfront waarbij, naar du blijkt, meer dan 28 miljoen Sovjetburgers omkwamen, niet meer benadrukt in het westen?

Opvallend was dat bij onderzoek in Frankrijk bleek dat in 1945 de meeste mensen goed op de hoogte waren van de offers die Rusland had gebracht tijdens WOII, terwijl in 2015 de kennis hierover veel kleiner was. Op de vraag 'Welk land droeg het meest bij aan de nederlaag van nazi-Duitsland?' antwoordde in 1945 nog 57 procent van de Fransen dat dit de Sovjet-Unie was. Slechts 20 procent koos voor de VS en 12 procent voor Engeland. In 2014 waren de cijfers omgedraaid. De Sovjet-Unie scoorde nog slechts 20 procent, terwijl de meeste Fransen, 58 procent, nu de Amerikanen als de belangrijkste bevrijders zagen. Deze verschuiving heeft ongetwijfeld met de Koude Oorlog en de hedendaagse spanning te maken. Maar het onvoorstelbaar grote offer dat de Sovjet-Unie in WOII bracht, lijkt haast verdwenen in ons geheugen. 

Nooit had ik kunnen vermoeden dat ik vlak bij de John Frostbrug aan de Rijn (‘Een Brug Te Ver’) kwam te wonen. Vaak loop ik langs het Airbornemonument en dank ik de Westerse geallieerden oprecht wat zij voor onze bevrijding gedaan hebben. Maar evenzeer hoop ik dat we ooit onze dankbaarheid kunnen tonen voor de omgekomen Sovjetburgers, door over de andere brug bij Arnhem over de Rijn te mogen lopen. En als we over bruggen tussen volkeren mogen spreken, dan zou dit misschien een hernieuwde ontdekkingstocht (zingeving?) kunnen zijn. Het zou zeker tot meer begrip kunnen leiden.

25 februari 2019

Filmposter voor de film 'Idi i Smotri' van Elem Klimov.Propandaposter 'Der Untermensch'.Het standbeeld ‘Het Moederland roept’ van Jevgeni Voetsjetitsj in Wolgograd is een monument ter nagedachtenis aan de Slag om Stalingrad. / Foto: © Discoverynn.

Idi i smotri (Kom en zie)

In januari en februari draait in sommige Nederlandse filmhuizen de Russisch film Idi i smotri (Kom en kijk). Ik wist wat er ging komen maar zat toch na de film versuft op mijn fiets naar huis. Ik voelde dat ik mij nog meer wilde gaan inzetten om het Tweede Wereldoorlog-leed van Rusland uit te leggen.

Als jonge studente zag ik in Moskou de eerste versie van deze film en ik weet nog goed dat ik na die tijd totaal verbouwereerd en bijna in shock buiten de bioscoop stond. Was dit de communistische propaganda van toen? Was dit het aandikken van alle slachtoffers in de USSR? Ik had toch geleerd over het lot van de Joden. Dat de Slavische mens in Hitler-Duitsland op het zelfde niveau stond als de Joden, was mij toen nog veel minder duidelijk. Volgens de nazi's is een Slavisch mens een Untermensch. Een 'ondermens' die vernietigd en vernederd moest worden door de Germaanse Übermensch. Hoe konden zoveel Duitsers (of duizenden Nederlandse Oostfrontstrijders) nog maar zeventig jaren geleden dit walgelijke woord serieus hebben genomen?

De afgelopen jaren heb ik dit 'Untermensch'-begrip in Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne met eigen ogen en oren ervaren. Nog ieder jaar word ik overstelpt met dramatische verhalen van dorpsbewoners die vertellen wat zich in hun dorp heeft afgespeeld. Ik vraag er veelal niet om en wil gewoon een stukje lopen of zien hoe een dorp erbij staat, maar vaak komen er mensen op me af die zomaar beginnen te vertellen en vragen of je al bij hun monument bent geweest. Soms is dat een oudere man of vrouw die helemaal niet te verstaan is en met handen en voeten iets duidelijk wil maken. Vaak hoor je in hun gebrabbel het woord fascisti of nemtsi (nazi-Duitsers) vallen.

Alleen al langs de weg van Brest naar Terespol (Wit-Rusland) zijn honderden dorpen in vlammen opgegaan en langs de route Smolensk-Moskou (Rusland) houden de waanzinnige slachtingen die zich daar hebben afgespeeld de dorpsbewoners nog steeds bezig. Op foto's die de nazi's zelf maakten zie je bijvoorbeeld hoe een arrogant lachende Duitser een grote stal, waarin hele families zijn opgesloten, in brand steekt. Een andere foto toont bulderend lachende nazi's die alle vrouwen uit het dorp naakt om de kerk laten rennen. Weer andere foto’s tonen applaudisserende Duitsers tijdens massa-executies voor een schoolgebouwtje

Jaren geleden dacht ik vaak dat de dorpsbewoners die ik soms ontmoet psychisch gestoord waren of ouderdomskwalen hadden. Pas later begreep ik dat zovele plattelandsbewoners met giga trauma's te maken hebben en dat dit bij hun (klein)kinderen nog gewoon doordreunt.

Zie ook:

Bevroren kanaal in het centrum van Sint-Petersburg. / Foto: © Svevla1. Het Catharinapaleis in Tsarskoje Selo (Tsarendorp). / Foto: © Елена Гумерова.Russische trojka. / Foto: © 2003 Лена.

Kerstfeest in Rusland

In de nacht van 6 op 7 januari beleefde ik in Sint-Petersburg in de grote Kazankathedraal het Russische Kerstmis. In de sneeuw voor de ingang van de kathedraal hoorde ik al de prachtige a-capellaliederen en eenmaal binnen werd ik ontrooerd door de mystieke sfeer van de orthodoxe liturgie.  

Gelovigen kusten iconen met veel overgave en wat me opviel waren de vele jongeren of ouders met hun kinderen. Vaak vraag ik me de laatste jaren af hoe het kan dat zoveel mensen in de Russische kerken aanwezig zijn, en heus niet alleen met hoogtijdagen. Zijn ze op zoek naar hun identiteit? Is het de hernieuwde interesse in de oude Byzantijnse-orthodoxe religieuze geschiedenis? Proberen ze hun gelovige Dostojevski of Tolstoj te begrijpen of is het een oprechte dankbaarheid dat hun land weer op de rails is? Hoe het ook zij, de rust, de overgave en de spiritualiteit van hun geloof kan mij telkens opnieuw raken.

De volgende dag reed ik met een groep reizigers door de prachtig versierde stad. Vadertje Vorst en zijn Snegoerotska zaten in hun keizerlijke slee en deelden cadeautjes uit aan kinderen. De Neva was bevroren en enkele Russen zatten in bont gehuld op een trojka en gleden over het ijs. Gezellige restaurants hebben kerstgerechten en de theaters zijn gevuld met kerstprogramma's van Tsjaikovski of Rimski-Korsakov. 

Aan het einde van de middag reden we naar Tsarendorp dat ca. 30 kilometer van de stad ligt. Al vrij snel als je de stad uit bent, zie je de eindeloze sneeuwvlaktes voor je liggen zoals ik me Rusland altijd heb voorgesteld. Het is dan even, nadat je het aristocratische Sint-Petersburg hebt verlaten, alsof je echt met Lara en Dokter Zjivago in de slee meereist richting het oosten. De beroemde balalaikamuziek die bij deze scène hoort zal menigeen gelijk herkennen.

In het beroemde Catharinapaleis hadden we het restaurant besproken voor onze reizigers. In de winterse baroktuinen verrees al in de verte het imposante blauw-witte paleis op. Ook de andere paleizen die we passeerden en die de tsarina aan haar gunstelingen schonk, zijn de laatste jaren prachtig gerestaureerd. Turkoois met wit, geel met wit, groen met wit. En alles steekt zo prachtig af tegen de sneeuw.

Intussen is het bijna donker en verlang ik naar een heerlijke wijn en een Russisch kerstdiner. Het Catharinapaleis met zijn grote poort is intussen prachtig verlicht en ik loop langs de gouden koepels van de ingebouwde kerk. Eenmaal warm binnen, kijk ik vanaf de zijkant op het verlichte paleis in de sneeuw. We toasten met de kerstwijn… en kijken allemaal verbluft naar de besneeuwde binnenplaats.

Wat een grandeur, wat een sprookje om mee te maken!

15 januari 2019

De Moskouse 'City'. / Foto: © Deensel. De Christus Verlosserskerk. / Foto: © Trijnie Duut.Het Radisson Royal Hotel in Moskou is een fraai voorbeeld van Stalinarchitectuur. / Foto: © I, Lite.

Fascinerend Moskou

Ik kan soms mijn ogen niet geloven als ik zie wat er in Moskou de afgelopen vijftien jaren ten goede is veranderd. Niet alleen het uiterlijk van de stad maar ook het innerlijk van de Moskoviet. Overal in de stad, ook in de buitenwijken, is gerestaureerd. Het is soms nauwelijks voor te stellen dat hier tien jaren geleden de maffia het straatbeeld regeerde en dat twintig jaren geleden nog het communistische sfeertje overheerste.

Nog steeds herken ik plaatsen waar ik moedeloos heb gestaan. De straten waren verlaten, er was nauwelijks straatverlichting, ik werd angstig van de stilte, grauwe wegen en bedrukte sfeer. De enkeling die ik de weg kon vragen, gaf een kort antwoord. Koffietentjes waren nauwelijks te vinden. De plek waar ik toen huilend op een muurtje ben gaan zitten (en het land vervloekte) herinner ik mij als de dag van vandaag. Op diezelfde plek, bij het standbeeld van Bagration, koop ik nu koffie en rijzen voor mij futuristische wolkenkrabbers op; de beroemde Moskouse 'city' waar moderne hoogbouw op een soort eiland bij elkaar staat. Goed geklede zakenmensen rijden de ondergrondse garages in. Ik loop verder over de Koetoezovski prospekt waar de monumentale Stalingebouwen nu worden beheerd door banken en andere bedrijven en waarin nu dure appartementen zijn.

Ik kom aan bij de imposante Christus de Verlosserkerk, die letterlijk vanaf de grond opnieuw is opgebouwd en steek het bruggetje over naar het gebied waar de modernekunstgaleries niet onder doen voor de westerse. Hippe Russen bepalen hier het straatbeeld. Het is een mooi contrast met het prachtige middeleeuwse Kremlin en zijn Byzantijnse kathedralen en kerken, dat even verderop ligt. De eeuwenoude geschiedenis van Rusland blijft indrukwekkend. 

Ik loop verder naar de Tverskaja, waar rechts van deze hoofdstraat talloze nieuwe winkels en cafés gevestigd zijn. Twintig jaar geleden moest ik hier bij het hoofdpostkantoor nog drie weken wachten op een telefonische verbinding met Nederland!

Het Tsjechov theater heeft een gezellig restaurant en veel Moskovieten genieten van hun koffie of lunch. Prachtig zijn de gerestaureerde passages van de Kamenka en Petrovka. Ik kom uit bij de achterkant van het het  Bolsjoitheater en ik blijf dit een Mekka vinden van het echte Russische cultuurleven. Graag mag ik ook het nieuwe wetenschappelijke centrum bezoeken, Zarjadiye. Het ligt bij de Basiliuskathedraal op het Rode Plein en is de trots van studenten en alle Russen die zich met natuur, milieu, klimaat, geografie, hightech en wetenschap bezighouden. Een echte Siberische ijsgrot is een van de hoogtepunten, als ook een ruimtevaartvlucht boven Moskou en een prachtige concertzaal in de openlucht. Het meest raakt mij in hedendaags Moskou de prettige sfeer op straat.

De Russen lijken blij met hun gerestaureerde stad en je ziet ze wonderwel een omweg maken om hun vuilnis of sigarettenpeuk naar een prullenbak te brengen. Ook politieagenten die tien jaar geleden nog grof en corrupt waren, hebben een metamorfose ondergaan. Het lijkt voor hen nu 'in de mode' om vriendelijk te zijn en het is not done om nu nog ‘bij te klussen' door willekeurige boetes op te leggen. Zelfs de automobilisten die, tien jaar geleden nog woest toeterden en op elkaar scholden, lijken nu rustig hun tijd uit te zitten ondanks de giga files.

Natuurlijk is in Moskou niet alles koek en ei, maar in welke stad is dat wel zo? Moskou heeft grote stappen voorwaarts gezet en weet mij telkens weer te fascineren.

30 december 2018

 


De Russische kosmonaut Aleksej Ovchinin. / Foto: © NASA/Bill Ingalls. 

Ruimte voor samenwerking

Ik weet nog goed dat ik samen met mijn Russische vriend die is geboren op dezelfde dag dat Joeri Gagarin de ruimte in werd gelanceerd (12 april 1961), rondtoerde over de Kazachse steppen, met als hoogtepunt een bezoek aan de stad Baikanoer, met in de verte voor ons de lanceerbasis Baikanoer. 

Sinds mijn vriends geboortedag was Joeri dus zijn held en hij volgde naast alle technische ruimtevaartverworvenheden ook de psychologische ervaringen van de kosmonauten. Urenlang zaten we te kijken naar de Sovjettelevisie waar zij vertelden over onze planeet Aarde, die zij vanaf grote afstand zagen liggen. Die Aarde was zo prachtig met alle continenten, zeeën en bergen maar tevens ook zo kwetsbaar. We zouden eigenlijk maar een héél klein bolletje zijn in dat immense heelal.  

Wie had toch ooit kunnen denken, na die Koude Oorlogsjaren dat geen Amerikaan op Baikanoer kon komen, dat de Amerikanen en Russen nu samenwerken in voormalig Sovjetgebied op het gebied van de ruimtevaart.

Op de 11e oktober zaten de Russische Aleksej Ovtsjinin en de Amerikaanse Nick Hague gebroederlijk samen in hun Sojoezraket. De Sojoez werd gelanceerd vanaf diezelfde Russische ruimtevaartbasis Baikanoer en was op weg naar het internationale ruimtestation ISS. Rusland is het enige land ter wereld dat mensen naar het ISS kan sturen en Amerika is afhankelijk van de Russische Sojoezraketten Amerika schrapte in 2011 hun extreem dure en onveilige spaceshuttle.

De Russische Sojoez raket geldt als zeer betrouwbaar. En toch ging het een aantal minuten na de lancering mis, nadat het eerste deel van de Sojoez zich had losgemaakt. De vluchtleiding bleef rustig en zette een noodprocedure in. De neuskegel van de enorme raket maakte zich los en viel terug naar de aarde. Hague en Ovtsjinin landden ongeveer 550 km verderop van Baikanoer. Ze waren gelukkig ongedeerd en ze maakten een gebroederlijk indruk daar in de weidse Kazachse steppe.

Het ongeluk met de Sojoezraket was twee dagen lang wereldnieuws. Even klonk in de media het samenwerkingsverband van de VS en Rusland in de ruimtevaart. Even geen nadruk op de aardse strijd tussen de twee grootmachten maar nu eens aandacht voor het feit dat de VS en Rusland in de ruimte wel samenwerken. 

november 2018



Viering 9 mei in Rusland. / Foto: © Jessica BrandsmaDuitse soldaten bij Sebastopol,  november 1941. / Narodowe Archiwum Cyfrowe.

 

Zjjdi menja 'Wacht op mij'

Zomaar, ergens in een van de duizenden afgelegen dorpjes in het weidse Rusland, lopen we op 9 mei langs het plaatselijke monument in de provincie van Veliki Loeki. Het is duidelijk een speciale dag omdat er zoveel keurig aangeklede mensen toestromen naar het monument. Lada's rijden af en aan en parkeren langs de weggetjes die de typisch Slavische lintdorpen kenmerken. Uit sommige auto's lijken soms meer dan zes personen te komen. Jong en oud, iedereen is prachtig uitgedost. We zien vrouwen met bloemen, kinderen met ballonnen, jonge mannen met linten en oudere mannen met medailles. Op deze belangrijkste feestdag van Rusland is iedereen met elkaar verenigd. De mensen lopen waardig en in stilte naar het monument.

De burgermeester staat op een podiumpje naast het monument. Hij oogt als een prettig mens van middelbare leeftijd en heeft een open blik. In zijn voorkomen is hij duidelijk de vertegenwoordiger van het nieuwe hedendaagse provinciale Rusland. Ingetogenheid en vertrouwen uitstralen is het antwoord op de decadentie en grofheid van vele ambtenaren in de jaren negentig.

Hij spreekt over de bevrijdingsdag en noemt gezinnen in zijn district die nooit zullen weten waar hun familieleden om het leven zijn gekomen. Vervolgens komen andere dorpsbewoners aan het woord. Een baboesjka hoopt nog steeds dat haar twee broers ergens gevonden worden... Een man spreekt over zijn vader die vocht bij Sebastopol en nooit gevonden is. Een andere vrouw zoekt haar moeder, die ten tijde van de oorlog verpleegster was in Smolensk. Hier hoor je een paar voorbeelden van Russen die niet weten waar hun familieleden zijn, of waar ze om het leven zijn gekomen. Ruslands ongelooflijke zoektocht naar miljoenen mensen....

Wacht op mij ('Zjjdi menja') is een van de indrukwekkendste televisieprogramma's in Rusland. Het gaat over mensen die in de oorlog hun familie of verwanten kwijtraakten. Soms worden alleen de lichamen van vermisten gevonden, in ieder geval maar weet hun familie dan iets meer.

Hedendaagse studenten zetten zich massaal in om in de oneindige gebieden te graven in de bossen en moerassen. Iedere dag worden er patronen of riemen gevonden met nummers of namen van soldaten of andere personen. Het is voor vele studenten een echte missie. Het is bijna een race tegen de klok om een familielid nog te informeren dat jouw dierbare in de bossen bij Novgorod of welke willekeurig Russisch gebied gevonden is.

10 september 2019

 



Boek 'Boris' van Jaap ter Haar.Regiment van de Onsterfelijken, Sint-Petersburg, 9 mei 2016. / © 2016 Vasyatka1.

 

Boris en de vergevingsgezindheid van de Russen

Als kind las ik het kinderboek Boris van Jaap ter Haar en het is zonder meer een van de redenen waarom ik gefascineerd raakte in het immense Rusland. Die jonge dappere Boris was mijn held! Om in de Tweede Wereldoorlog in het belegerde Leningrad andere mensen te redden van de hongerdood ...

Dit waargebeurde verhaal gaat over het overleven in de omsingelde stad, waar 3 miljoen Russen waren afgesloten van voedsel en water. Samen met zijn buurmeisje Nadia maakt Boris van alles mee. Beide kinderen proberen hun moeders, broertjes en zusjes in leven te houden tijdens het Beleg van Leningrad. Door kinderogen worden de warme zomers beschreven (wat te doen met alle mensen die niet meer 'wakker' worden?) tot en met de helse kou tijdens de barre wintermaanden. Ondanks de vreselijke winter van '42/'43 hopen de Leningraders op nog meer kou omdat er dan vrachtwagens vol met voedsel over het ijs van het Ladogameer kunnen rijden. Helaas ontdekken de nazi's deze aanvoerlijn en zij bombarderen het ijs waardoor er vele vrachtauto's door het ijs zakken.

Het beleg van Leningrad duurde bijna twee en een half jaar en circa 1,5 miljoen mensen kwamen om het leven. Als Hitlers Duitsland na de slag bij Stalingrad verslagen wordt moeten de nazi's op de terugtocht. Boris hoopt in de vroege lente onder de stadspoort van Leningrad te kruipen om een paar aardappels te vinden. De schrik slaat hem om het hart als een paar wraakzuchtige nazi's hem ontdekken. Een Duitser grijpt Boris en duwt hem verderop in een greppel. Zogenaamd om hem dood te schieten maar hij schiet er ver naast. Nadat de kust veilig is laat dezelfde Duitser Boris ontsnappen.

Vaak verbaas ik mij over de vergevingsgezindheid van de Russen. Zo ook wat betreft hun visie op de nazi's. Circa 30 miljoen Sovjetburgers verloren het leven... een nauwelijks te bevatten getal. Toch hoor ik vaak bij vele Russen, net als bij Boris, dat er onder de Duitsers ook goede mensen zaten, voor wie de Tweede Wereldoorlog eveneens dramatisch was om in te leven ...

27 augustus 2018

 

Eyeopener: Als Rusland gewoon 'hip' zou zijn

President Poetin met de FIFA-Wereldbeker in het olympisch stadion Loezjniki in Moskou, 9 september 2018 / Foto: ©: www.kremlin.ru.  In eerste instantie was ik opgelucht dat Nederland niet meedeed aan het WK voetbal. Dat zou tenminste wat rust geven in de algehele Rusland-fobie (Rusland-hysterie) in de berichtgeving en in de politiek. Nu denk ik: wat jammer dat Nederland er niet bij was. Het had menig journalist en politicus en honderdduizenden voetbalfans een ander beeld gegeven van het o zo verafschuwde Rusland.

De afgelopen weken waren één groot verbroederingsfeest op de terrasjes en cafés rondom het Rode Plein. Russische baboesjka’s dansten met Colombiaanse macho’s, Russen oefenden hun Engels met Fransen, Brazilianen legden hun tatoeages uit aan Russen, Russische schonen droegen een Poesjkin-gedicht voor aan de Engelsen, Duitsers zongen met Russen hun beider volkslied …

Wat een happiness, wat een verbroedering tussen Russen en andere nationaliteiten. Zo genoot ik in Sint-Petersburg van de uitgelaten sfeer op de roltrappen, zingende Russen samen met de buitenlandse fans. Ik zag in Vilnius, waar die avond het Russische team won van Spanje, een grote groep Litouwse (!) studenten die voor de Russische minderheid in hun land zong. De beroemde tekst van Britse de rockster Sting klonk: ‘Russians love their children too’. Ook op Russische binnenlandse vluchten, waar handen- en voeten-taal voor hilarische momenten zorgde, was prachtig om te zien.

In de andere Russische speelsteden werden de fans op gastvrije manier ontvangen en menig buitenlander vergaapte zich aan de prachtige architectuur van deze steden en hun Europese sfeer. Bovenal was de hartelijkheid, de openheid en de warmte van de Russen een eyeopener voor vele buitenlanders. Een Engelsman gaf zijn vrienden die ervan afzagen naar Rusland te reizen met de opmerking ‘Je kunt daar echt vergiftigd worden’, groot ongelijk.

Duizenden andere buitenlanders zeiden dat ze niet hadden verwacht dat de Russen zo geweldig en gastvrij waren. Menigeen sloot af met de mededeling dat ze de negatieve reacties op Rusland niet langer voor zoete koek zouden slikken.

Ook de Russen waren overgelukkig. Wat hunkerden ze naar een moment dat zij eindelijk positief in het nieuws kwamen. Lang leve dit grootse feest in Rusland waardoor vele westerlingen gaan zien dat er een propagandaoorlog gaande is van buitenproportionele aard.

Behalve dat ons in Nederland KGB-termen, Poetins blote bast, onderdrukking of andere Russische ellende even bespaard bleven, konden westerse media niet anders concluderen dan dat het een goed georganiseerd WK was. Zoals sommigen het formuleerden: ‘de Russen zijn opener geworden’. Het zal ongetwijfeld goed bedoeld zijn maar toch klinkt er weer dát waardeoordeel in. Wie mag dat nou bepalen dat Russen voor het WK niet open waren?

Maar stel nou dat Rusland ‘hip’ zou zijn? Zouden we dan nu anders tegen het grootste land ter wereld aankijken? Open en hartelijk waren de Russen altijd al, feestvieren konden ze al eeuwenlang, Europese waarden streven ze al eeuwen na. Wij westerlingen kwamen er zelden mee in aanraking omdat we het land niet bezochten. We gingen het land niet zelf ontdekken of beoordelen. Rusland staat helaas niet boven aan de lijst van vakantielanden. Cultuurliefhebbers voor de Hermitage of het Kremlin daargelaten, maar ook dan kom je meestal niet in aanraking met de gewone Rus en zijn cultuur. Daarbij heeft de continue stroom van anti-Ruslandinformatie zijn vruchten afgeworpen. Zoals vele buitenlanders nu voor het eerst de ‘andere kant’ van de Russische maatschappij en de Russen als persoon zagen, zo geldt deze ontdekkingstocht ook op andere gebieden. Er is altijd een andere kant van het verhaal en daarvan weten/horen wij westerlingen veel te weinig. Ja, sport verenigt mensen en het is waarschijnlijk de makkelijkste manier om een propagandaoorlog te doorbreken.

Ik maak me geen illusies. Dank aan de miljoenen buitenlandse fans die naar Rusland gingen en met de Russen hebben kennisgemaakt, maar ik vrees dat we volgende week gewoon weer doorgaan met de orde van de dag van Stalin, goelagkampen, onderdrukking en Poetins blote bast.

17 juli 2019