Blog van Marie-Thérèse ter Haar

Marie-Thérèse ter Haar.

Mesto (Treurig) – Het verhaal van een dirigente

22 september 2022

Alexandra zit voor mij en zingt achter de piano. Ze begeleidt zichzelf bij een lied. Het lied is wonderschoon. Behalve dit prachtige muziekstuk raakt mij nog meer haar zachte geschoolde stem die iedere klank van het melancholische lied kent. Ieder woord krijgt hierdoor inhoud, waardoor ik een diepe emotie zie in haar soms samengeknepen ogen, die zich af en toe verder openen als ze ver voor zich uit staart. Het blijft mij raken hoe Slavische mensen muziek kunnen overbrengen. Het lijkt alsof zij dieper kunnen voelen, meer emotie toelaten of ze nu blij of verdrietig zijn. Dit keer zie ik een diep verdriet in haar gezicht.

Alexandra is onlangs ontslagen als dirigente van een vrouwenkoor. Vóór de repetitie werd van haar gevraagd dat ze in het openbaar haar persoonlijke mening moest geven over het Russische optreden in Oekraïne. Zoals iedere fatsoenlijke Rus is ze tegen oorlog en ze wenste het daarbij te laten en niet geconfronteerd te worden met privé meningen over politiek en het beleid van haar land. Na de repetitie zei het bestuur tegen haar dat ze het allemaal heel erg vonden om dit van haar te vragen maar ‘dat ze geen keuze hadden’ en haar persoonlijke mening wilden weten. Als aan de grond genageld en zeer verward door alles wat er gebeurde antwoordde ze dat ze het niet over politiek wilde hebben en dat er op het koor nog nooit over gesproken was. De volgende dag werd haar telefonisch medegedeeld dat het bestuur zou vergaderen over haar positie als dirigente. Drie weken later vertelde de voorzitter haar dat ze haar nog een kans wilde geven: ze moest Ruslands inval in Oekraïne in het openbaar veroordelen anders kon er voor haar geen plaats meer zijn als dirigente van het koor.

Alexandra is een Russische musicus uit West-Rusland. Ze heeft een zachtaardig karakter, mooie, sprekende ogen en bruin in een staart samengebonden haar. Ze is 49 jaar en kwam 20 jaar geleden naar Nederland. Ze probeert vanaf 2002 Russische muziek over te brengen in ons land. In 2009 werd ze eerste dirigent van een vrouwenkoor. Met veel energie en enthousiasme leidde ze de repetities op dinsdagavond en enthousiasmeerde ze de vrouwen voor de serieuze liederen van de oude Byzantijnse Russische muziek. Ze zongen in 2019 zelfs bij het 10-jarig jubileum in de Hermitage Amsterdam. Alexandra: ‘Veel dames waren vanaf het begin als moeders voor mij in een vreemd land. Sommigen hielpen mij in mijn privéleven en anderen gaven mij veel warmte. Soms zeiden ze tegen mij “wees maar wat strenger voor ons hoor” of “treed maar tegen ons op als wij te veel met elkaar kletsen.’

Het ontslag van Alexandra verspreidde zich snel naar een tweede koor, een gemengd zangkoor. Ook hier leidde Alexandra jarenlang de repetities voor 30 leden op donderdagavond. Vlak voor een concert kreeg Alexandra te horen: ‘Je moet maandag komen en bewijzen dat alles wat wij gehoord hebben van het vrouwenkoor niet waar kan zijn. Je moet stelling nemen.’ Toen volgde iets wat voor Alexandra voelde als een soort tribunaal. Drie bestuursleden en de voorzitter zaten naast elkaar en Alexandra moest haar mening geven over de oorlog in Oekraïne. Ze kwam niet verder dan gestotter. Een paar dagen later, na een algehele ledenvergadering, werd Alexandra medegedeeld dat men unaniem besloten had afscheid van haar te nemen.

Alexandra’s ontslag is niet het enige verhaal over gewone Russische mensen die in de problemen zijn gekomen in Nederland. Andere soortgelijke gebeurtenissen bereiken mij iedere week. Het stemt mij treurig.


Marie-Thérèse ter Haar.

Hulp

6 september 2022

Inmiddels loop en werk ik al een half jaar tussen de Oekraïners… Iedere dag gebeurt er wel iets wat me laat glimlachen, tot wanhoop of tot schaterlachen brengt. Van ontroerende gebeurtenissen bij gastgezinnen of  bij de registratie in de sporthal, tot tenenkrommende situaties bij andere gezinnen of gemeentelijke locaties. Ik kom net terug uit Lviv waar we Oekraïners hebben begeleid die naar huis terug zijn gekeerd. Er is in deze prachtige stad nauwelijks iets te merken van de oorlog. Het is wonderlijk en wrang om hier de mooie winkels en de overvolle terrasjes te zien, en om de Oekraïense dames en heren te zien flaneren alsof er geen oorlog is in hun land. Alleen al hieraan kan ik merken hoe groot de scheuring is in dit immens verdeelde land, hoe groot het verschil is tussen arm en rijk en hoe anders de mentaliteit van West- en Oost-Oekraïners is.

Bij de gastgezinnen uit ons eigen bestand gaat alles redelijk tot goed. Enkele Oekraïners zijn de koffers aan het pakken om terug te gaan naar West-Oekraïne, maar de meesten hebben werk gevonden en gaan voor een betere toekomst in Nederland. Anja  werkt nu in de horeca, Igor en Andrej werken in de bouw, Natasja helpt mee in de huishouding, Tatjana gaat bij ons Oekraïense en Russische taalles geven en zo zijn er nog vele voorbeelden.

Ook zijn er hartverwarmende vriendschappen ontstaan tussen Nederlanders en Oekraïners. Het meest raken mij de oudere mensen zonder kinderen. Zij kunnen geen toekomst in het Westen opbouwen. Veelal zijn ze slecht ter been. Ze zijn ontheemd. Ze komen meestal uit arme dorpjes maar ze hadden daar tenminste hun vertrouwde huisje met een moestuintje of wat kippen. Onze Westerse wereld is volkomen onbegrijpelijk voor hen.  

Andere gastgezinnen hebben minder goede ervaringen en komen al na twee of drie maanden naar onze gemeentelijke opvanglocatie om te vragen of de Oekraïners daarnaartoe kunnen worden overgeplaatst. De spanningen kunnen hoog oplopen en veel goedbedoelende Nederlanders hebben zich verkeken op wat erbij komt kijken om andere mensen voor onbepaalde tijd in huis te hebben. Weer andere Nederlanders hebben pech omdat een Oekraïens persoon of gezin onhandelbaar is. Vandaag kwam de zoveelste Oekraïnse bij ons binnenlopen die vraagt of ze naar een van de cruiseboten (een gemeentelijke opvang aan de Rijnkade in Arnhem) kan worden overgeplaatst. Het echtpaar waar ze is ondergebracht zou ‘niet genoeg voor haar doen om haar aan werk te helpen, bij de gemeentelijke opvang zou dat veel sneller gaan.’ In maart heeft ze voor een gastgezin gekozen omdat ze niet in sporthal of op een boot wil slapen maar bij nader inzien heeft ze daar spijt van.

Op de twee cruiseboten aan de Rijnkade zijn 300 Oekraïners ondergebracht. Ik sta versteld van de topservice die ons land aan hen geeft. Natuurlijk is dit geweldig maar schaam me ook als ik over Ter Apel lees. De scheepshutten zijn echt mooi en worden toebedeeld aan bijvoorbeeld een echtpaar, twee vriendinnen, of een moeder met kinderen. Iedere dag worden er drie maaltijden verzorgd en kunnen de Oekraïners Nederlandse taallessen volgen. Het maandgeld is 550 euro per persoon. Bij problemen staan (tand)artsen, gemeenteambtenaren en tolken klaar. Meestal snel, maar soms wordt een beetje geduld gevaagd. Hilarisch is de 28-jarige Igor die op een tandarts moet wachten terwijl hij een snel opkomende pijn in de kaak heeft. De twee beschikbare tandartsen zijn uitgerekend op dat uur beide bezet. Na een half uur vraagt Igor: ‘Kunt u dan niet 50 euro onder de tafel geven zodat ze nu meteen komen?’          

 ’s Avonds zie ik de Oekraïners op het grote dakterras van de boten zitten waar ze de ondergaande zon in de Rijn zien zakken. Gelukkig hebben ze een mooie zomer om hier iedere avond van te genieten. Als het niet zo tragisch was, zou je dit een luxe cruiseboot kunnen noemen waar mensen vakantie hebben. Overigens zie ik voor de boten een flink aantal BMW’s en Mercedessen staan met het Oekraïens nummerbord. Ik vraag aan enkele mannen hoe zij hiernaartoe hebben kunnen komen en niet hoeven vechten in het leger. Igor antwoordt dat hij een Poolse douanier 12.000 euro heeft gegeven. Volodomir heeft zelfs 14.000 euro moeten afstaan. Het schrijnende verschil tussen arm en rijk.


Marie-Thérèse ter Haar.

Twee Svetlana’s uit Kiev

26 augustus 2022

Svetlana leerde ik kennen via mijn vluchtelingenwerk voor Oekraïners. Er was meteen een klik tussen ons. Ze heeft prachtig, beginnend grijs haar, dat los tot op haar schouders valt, aardige, ietwat melancholische blauwe ogen en een mooi natuurlijk gezicht. Ze is 49 jaar, gescheiden en ze heeft geen kinderen. Ze kwam afgelopen maart vanuit Kiev naar Nederland. Haar 76-jarige vader wilde niet mee. Haar zus is met een Turkse man getrouwd, heeft met hem een gezin en vroeg of vader dan naar Turkije wilde komen, maar vader was niet uit zijn flatje te krijgen. Svetlana belt iedere dag met hem. Svetlana is het type vrouw dat zich overal op de wereld kan redden. Zelf zegt ze hierover heel eerlijk  dat de oorlog met Rusland haar ook kansen gaf om Oekraïne te verlaten en de wereld in te trekken. Waarschijnlijk is ze door deze vrijheidsgeest ook zo afkerig van machthebbers, of dat nou in haar eigen land is onder het bestuur van corrupte oligarchen of directeuren, of omdat ze griezelt van Poetin en de autoritaire machthebbers in het Kremlin die Oekraïne hebben aangevallen. Natuurlijk speelt haar situatie ook mee. Het is waarschijnlijk makkelijker om je land te verlaten als je geen kinderen hebt om voor te zorgen. Haar vader respecteerde haar wens om weg te gaan. En zo grijpt Svetlana de mogelijkheid aan om het leven, het ‘lot’ in eigen hand te nemen (te veranderen). Gelukkig heeft ze geen vreselijke angst gehad of bombardementen meegemaakt en is ook bij haar vader in de flat alles rustig gebleven. Svetlana gaat twee maal per week naar Nederlandse les en werkt sinds een maand in een café-restaurant in Arnhem. In Oekraïne heeft ze fysiotherapie gestudeerd maar haar eigen praktijk werd al jaren geleden door maffiose types bestookt. Het is nu al een van de meest terugkomende onderwerp in onze gesprekken: hoe een eigen praktijk in Nederland te beginnen?

In dezelfde groep zit haar naamgenoot Svetlana, 39 jaar, ook geboren in Kiev. Haar ouders zijn 20 jaar geleden verhuisd naar Oost-Oekraïne omdat de meeste familieleden oorspronkelijk uit Rusland komen. Svetlana’s Russische roots zijn nooit een onderwerp van gesprek geweest voor haar Oekraïense man Volodomir. Ze spreken allebei Russisch en ze zijn gelukkig getrouwd. Toen de oorlog begon kwam Svetlana in de problemen omdat haar man niet wilde dat zij naar haar ouders in Oost-Oekraïne of Rusland zou gaan met de kinderen. Zijn haat naar zijn schoonfamilie is overduidelijk. Maar Svetlana was bang voor bombardementen in Kiev en wilde haar ouders in Donetsk helpen met hun vlucht/verhuizing naar Rusland, waar alles voor hen veiliger is. Dus waarom niet met de kinderen tijdelijk naar mijn Russisch-Oekraïense familieleden gaan, dacht zij. Haar man stond het niet toe en bracht zijn gezin ging met de auto naar Nederland, waar ze bij de opvang in Gelderland terechtkwamen. Volodomir reed met de auto terug naar Oekraïne, niet om in het leger te vechten maar om zijn winkeltje te blijven runnen. Hij komt zo eens in de maand naar Arnhem om zijn gezin te zien. Svetlana en de twee kinderen zijn nu al vier maanden in Nederland. Ze kunnen naar Kiev terugkeren, zoals vele anderen, maar Volodomir wil het niet. Met de kinderen gaat het goed en ze spreken al een aardig woordje Nederlands. Svetlana heeft het heel moeilijk en ik zie haar wegkwijnen. Ze wil weten hoe het met haar ouders is en ze mist haar Russische familieleden. Daarbij wordt ze geconfronteerd met haar landgenoten die niet zoals zij ‘in het midden staan’ en hun haat jegens de Russen uiten. Het huwelijk zie ik nu onder druk staan.

Twee Svetlana’s uit dezelfde stad, opgegroeid in dezelfde wijk en die niet meer met elkaar praten.


Euromaidan. Protesten in Luhansk, Oekraïne, 2 december 2013. / Foto: Foto: © Qypchak.

De vergeten tragedie van Odessa

28 mei 2022

In mei 2014 vond er in Odessa, de stad die door Catharina de Grote is gesticht en waar veel Russen en Oekraïners al eeuwenlang samenleven, een drama plaats dat onze Westerse media nauwelijks heeft gehaald. De Russen die er wonen en de Oekraïners die op Rusland zijn georiënteerd, werden  voor het Vakbondsgebouw bijeen gedreven. Op de foto’s zie je ultrarechtse Oekraïners die Russische Oekraïners schoppen of vernederen. Die vluchten vervolgens het gebouw in, waarop de Oekraïense nationalisten het gebouw in brand steken. 48 mensen verbranden levend, anderen springen uit het raam en weer anderen komen getraumatiseerd uit de strijd.

De tragedie in Odessa is een van de honderden voorbeelden die in de Westerse media nauwelijks aandacht heeft gekregen. Het is een van de oorzaken waarom wij Westerlingen de context van de oorlog in Oekraïne maar moeilijk kunnen begrijpen. De tragedie speelde zich af vlak na de Maidan-revolutie in februari 2014 toen zich daar voor Westerse begrippen een ‘vrijheidsrevolutie’ afspeelde maar in werkelijkheid door Amerika staatsgreep lijkt te zijn uitgevoerd. Mensen als John McCain, George Soros, de CIA en Joe Biden waren aanwezig. In een uitgelekt telefoongesprek horen we de Amerikaanse Victoria Nuland de ambassadeur vertellen wie de pro-Amerikaanse president in Oekraïne moet worden. Uiteraard mogen Oekraïners hun eigen koers bepalen, maar wat wisten de jonge, over het algemeen machteloze jongeren toen over geopolitiek? Voor hen gold vooral dat ze af wilden van de corrupte bestuurders en presidenten. Ze wilden zich richten op het trendy Westen. Dat de nieuwe pro-Amerikaanse president Porosjenko even corrupt was als zijn voorgangers was toen nauwelijks een gespreksonderwerp.

Een maand daarna, in maart 2014, gaf de grotendeels Russische bevolking op de Krim middels een referendum te kennen dat zij niet bij Kiev wilde horen vanwege het pro-Amerikaanse beleid. Daarop volgde in mei 2014 onrust onder de Russischtalige bevolking in Oost-Oekraïne die ook niet met Kiev mee wilde gaan, omdat zij begonnen te ervaren dat ze soms als tweederangs burgers werden behandeld. Er volgden pesterijen om Oekraïners de baantjes van de Russen te laten innemen en om de Russische taal te degraderen, hetgeen een traditionele, 1000-jarige broederband verstoorde. Porosjenko beloofde het land te verenigen maar meteen na zijn aantreden sprak hij de woorden:

Wij zullen banen hebben, zij [= de Oost-Oekraïners] niet. Wij zullen pensioenen hebben, zij niet. Onze kinderen gaan naar scholen en dagverblijven, hun kinderen zitten in kelders. Zij zijn niet in staat iets te doen en dat is hoe wij deze oorlog gaan winnen.

Frankrijk, Duitsland en Rusland zagen dat de situatie uit de hand liep en kwamen samen met de regering in Kiev tot het Minsk-verdrag, waarbij Kiev een zekere autonomie beloofde aan Oost-Oekraïners. Daar hield de Porosjenko-regering zich echter niet aan, integendeel, het leger, met hierin ultrarechtse militairen, zou de Oost-Oekraïners wel in het gareel krijgen. De clusterbommen die geplaatst werden (in opdracht van hun eigen regering!) kostten aan veel Russisch-georiënteerde Oekraïners het leven. Zo ook de bombardementen op flatgebouwen in Donetsk en Loegansk of de vernielingen in kleine dorpjes in Oost-Oekraïne. Grote vluchtelingenstromen naar Rusland waren het gevolg. Rusland zag vanaf 2014 Oost-Oekraïense vluchtelingen aan zijn grens. Acht jaar lang hoorden we hier in het Westen nauwelijks of niets hierover.


Ilja Repin (1844-1930) / 'De Oekraïense kozakken geven de sultan antwoord', tussen 1878 en 1891 /Russisch Museum, Sint-Petersburg.

Het Oekraïne-drama 2

29 april 2022

Al jaren geven we cursussen in de Academie over alles wat met Rusland en Oost-Europa te maken heeft. Daarbij mag ik graag in de avonden bij verschillende bibliotheken culturele lezingen geven maar vanaf januari was de vraag meer geopolitiek gericht. Verschillende clubs wilden achtergronden over Oekraïne en Rusland en vanaf 24 februari (aanval op Oekraïne) kwam ik op glad ijs terecht. De gemoederen liepen soms hoog op en ik heb nog nooit zo op eieren hoeven lopen. Bij een lezing in het noorden van het land was zelfs de politie gevraagd aanwezig te zijn, bij weer een andere lezing durfde de bibliotheek het niet aan omdat er zoveel verhitte reacties/telefonades waren dat het spreken me verboden werd en bij weer een andere organisatie stonden ca. 40 Nederlanders met Oekraïense geel-blauwe vlaggen om voor de entree van het gebouw.

Tijdens de lezingen riepen veel Nederlanders woedend over de schande van de Russische staatspropaganda. Weer anderen waren kwaad dat de Russen zich zo lieten hersenspoelen dat ze niet anders meer konden denken … ‘Eughh,’ probeer ik voorzichtig: ‘en worden wij niet gehersenspoeld dan?’ Hebben wij ooit bij een talkshow of Nieuwsuur een Rus of een deskundige aan het woord gehad die Ruslands standpunten vertegenwoordigt? Of hebben onze politici zich ooit verdiept in de grieven van de Russen, waarom alles zo uit de hand gelopen is? Een heel oud spreekwoord; waar er twee vechten hebben er twee schuld, komt niet eens meer in ons op, zo overtuigd zijn wij van ons gelijk.

Na twintig jaar Westerse berichtgeving is tijdens zo’n lezing een ander standpunt niet even in anderhalf uur uit te leggen. Geopolitiek is al jaren in onze media geen trendy onderwerp en Rusland is al helemaal een onderwerp waar zelden de andere kant van het verhaal wordt belicht. Op historische kennis is bezuinigd of het was niet interessant meer en dit kennisgebrek breekt ons nu op.  

Een andere opvallende opmerking die stevige emoties oproept : Oekraïne mag toch zelf bepalen of het bij de EU/NAVO willen horen?!  Ja, Hans van Baalen wilde dat in 2014 ook en Ursula von der Leyen idem maar ook hier mist de historische achtergrond dat Oekraïne (behalve het westelijk deel) al 1000 jaar deel uitmaakt van het orthodoxe Slavische Rijk en dat hier vele Oekraïners al eeuwen met Russen samen wonen. Oekraïne is niet zoals Polen, Tsjechië en Hongarije die al eeuwen onderdeel zijn van het oude Europa. En wat betreft het uitbreiden van de NAVO, het is de achtertuin (invloedssfeer) van Rusland en dat land vraagt al vanaf 2008 om een neutraal Oekraïne. Denk nog even aan de Cuba-crisis toen Amerika niet tolereerde dat er Sovjet geschut in zijn achtertuin werd geplaatst. Nu enkele politici en staatshoofden zich de afgelopen weken meer hebben verdiept in Ruslands grieven, durven enkelen voorzichtig zich uit te spreken om akkoord te gaan met de Oekraïense neutraliteit. Als zij zich eerder in de spanningen tussen Rusland en het Westen hadden verdiept of als zij in januari of februari hun stem hadden laten horen, zou dan veel leed en duizenden Oekraïners en Russen bespaard zijn gebleven?


Europrotesten in Kiev (Oekraïne), 18 december 2013. / Foto: © Аимаина хикари.

Het Oekraïne-drama

30 maart 2022

Voor het pand van de Rusland & Oost-Europa Academie liggen boten waar vluchtelingen uit Oekraïne zijn neergestreken. Dagelijks mag ik een praatje met ze maken als ze over de Rijnkade lopen of ben ik getuige zijn van een volleybal- of voetbalspel dat voor hen georganiseerd wordt. Het zijn Oekraïners van verschillend pluimage; moeders met kinderen, oudere echtparen uit de steden of van het platteland, jongere vrouwen, arme en rijke mensen, van wie de laatste groep al binnen enkele dagen hun eigen weg ging of een hotel ging boeken. Al vanaf de eerste week dat ze in Arnhem aankwamen konden we tolkwerk voor hen doen en komen enkelen van hen gemoedelijk de Academie binnenlopen, nu ze enigszins geacclimatiseerd zijn. Ook hebben enkele mensen uit ons adressenbestand zich gemeld om Oekraïense vluchtelingen op te nemen in hun huis of geholpen een ander onderkomen voor hen te vinden. Dank familie Boertjes en dank de heer en mevrouw Swart!

Enkele Oekraïners hebben familie in Rusland en het ongeloof bij hen blijft groot dat Rusland zo meedogenloos is binnengevallen. Zoals altijd in oorlogen, worden de gewone burgers de dupe van het grote machtsspel en het is dramatisch wat deze mensen is overkomen.

Dit roept de vraag op of dit drama voorkomen had kunnen worden! Al vanaf 2008 vraagt Rusland om de NAVO niet te gaan uitbreiden naar Oekraïne, de traditionele Slavische buur waar Oekraïners al eeuwenlang met Russen verbonden zijn en samenleven. Wat was er zo erg geweest aan een neutrale status voor Oekraïne? Oostenrijk en Finland zijn na de Tweede Wereldoorlog ook neutraal geweest. Wat had Oekraïne kunnen profiteren van de gunstige ligging tussen Europa en Rusland – China (en het One Road One Belt-Project). Waarom wilden het Westen en de NAVO per se Oekraïne binnen hun invloedsfeer krijgen? Waarom zijn de veiligheidswensen van Rusland niet serieus genomen? Zelfs een laatste waarschuwing van Poetin afgelopen december dat Oekraïne neutraal moest blijven en geen NAVO-lid zou moeten worden werd niet beantwoord.

De Russische beer is gemeen gaan bijten.


Voorstanders van aansluiting van de Oekraïne bij Europa schilderen de Oekraïense vlag op hun gezicht. / Kiev, 12 december 2013. / Foto: © Mstyslav Chernov/Unframe.

Waar blijven onze waarom-vragen?

21 februari 2022

De Russische angst voor omsingeling door de NAVO is in de afgelopen jaren systematisch door het Westen en de NAVO niet begrepen of weggehoond. In deze gespannen tijd dat er een oorlog op ons continent dreigt  tussen Rusland en Oekraïne is het juist belangrijk dat we proberen te begrijpen waarom Rusland zo handelt zoals het doet. Waar zitten de grieven van de Russen en waar blijven onze Westerse ‘waarom-vragen’? In bijna ieder debat hierover ontbreken de achtergronden van het huidige Russische optreden.

Dertig jaar geleden kreeg Gorbatsjov tijdens zijn laatste maanden als secretaris-generaal van de USSR de belofte van de NAVO dat de NAVO geen centimeter verder oostwaarts zou uitbreiden. De Koude Oorlog was voorbij en het Warschaupact (de tegenhanger van de NAVO) werd opgeheven. Weliswaar was de Sovjetunie de verliezer van die Koude Oorlog maar er heerste in Rusland wonderwel een pro-Europa sfeer en het vertrouwen dat het Westen en Rusland in de toekomst samen in vrede zouden leven.

Wel was Rusland een zo goed als failliet land, waar alle hervormingen op economisch, politiek of sociaal gebied veel dramatischer waren dan menigeen zich in het Westen zou kunnen voorstellen. De shocktherapie die aan Rusland door Westerlingen werd geadviseerd was misschien van sommige adviseurs goed bedoeld, maar veel andere Westerlingen meenden de wijsheid in pacht te hebben en de Russen te moeten vertellen hoe je democratie en markteconomie moet implanteren in de Slavische mens. Het waren immers de Westerse ‘roaring nineties’ en het kapitalistische stelsel had gezegevierd.

Ondanks deze shockdoctrine in Rusland met heel veel armoede, ontberingen, maffiosi en een ontwrichte samenleving, was er, soms bij het naïeve af, in Rusland dat heilige geloof dat het Westen  Rusland op de beste manier zou adviseren. Daarom was de schok in Rusland voelbaar toen de NAVO in 1999 haar eerste uitbreiding bekend maakte met Polen, Tsjechië en Hongarije. Voor de Russen gold: maar het Westen had toch beloofd om de NAVO niet verder oostwaarts uit te breiden?

Toen vervolgens de NAVO en de regering van George Bush jr. de tweede uitbreidingsgolf in 2004 doorvoerde (met Bulgarije, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Estland, Letland en Litouwen), bleven de Russische reacties vol ongeloof niet uit; het kon toch niet zo zijn dat Europa zich zo liet leiden door de grote stem van Amerika binnen de NAVO? De frustratie groeide en het patriottisme nam toe. Intussen was Poetin aan de macht gekomen. Hij wist Rusland weer enigszins op de rails te krijgen na de wildwestperiode van de jaren negentig. Ook Poetin, of we dat in het Westen willen weten (horen) of niet, was in zijn beginjaren zeer pro-Westers ingesteld, zelfs toen hij moest slikken dat de NAVO uitbreidde. Poetin bood nog aan dat Rusland ook lid van de NAVO zou kunnen worden … Dat zinde de Amerikanen niet.

Daarnaast trok de Bush-regering zich terug uit het Anti-Ballistic Missile-verdrag (het verdrag dat 30 jaar de vrede had bewaard door de beperking van nucleaire wapen in de VS en Rusland)  en begon de VS met de bouw van anti-raketschildsystemen in Polen en Roemenië. Volgens de NAVO bedoeld om Iraanse en Noord-Koreaanse raketten neer te halen maar volgens de Russen een raketschild dat tegen hen was gericht. Het nog steeds pro-Westerse Rusland kreeg het gevoel dat er een nieuwe Koude oorlog tegen hen op til was. Rusland begon zich omsingeld (en bedrogen) te voelen door de NAVO.

In 2008 wilden de VS en de NAVO een derde uitbreidingsgolf doorvoeren met Oekraïne en Georgië… Op de NAVO-top in Boekarest protesteerde Rusland heftig. Voor Rusland is dit hun achtertuin waar miljoenen Russen wonen die al eeuwenlang met Oekraïners verbonden zijn. Oekraïne mag dan sinds 1991 politiek een onafhankelijk land zijn, historisch, cultureel en sociaal-maatschappelijk is het voor Rusland een onverbrekelijk deel van hun Slavische wereld. (Je zou het kunnen vergelijken met een situatie waarin Rusland militaire invloed in Canada zou hebben).

Oekraïne, dat net als Rusland een wildwestmaatschappij had na de ineenstorting van de Sovjetunie, is nu onafhankelijk. Maar in tegenstelling tot Rusland, dat weer enigszins stabiel is geworden, is Oekraine, met zijn machtige  oligarchen nauwelijks in staat gebleken structuur aan te brengen. Helaas is het Oekraïnse volk hier de dupe van geworden. En ook wij Europeanen en Amerikanen hebben boter op ons hoofd. De afgelopen jaren waren er vele bezoekjes van Hillary Clinton aan Kiev, hield John McCain zijn speech op het Maidanplein en reisde Joe Biden, die toen nog vice-president onder Obama was, aan en af naar Oekraïne om lucratieve contracten af te sluiten. Verbaasd vroeg ik mij  tien jaar geleden nog af wat al die Amerikanen zover van huis deden. Met eigen ogen zag ik de vele USAID-projecten in Lviv en Kiev waar flyers werden uitgedeeld over democratielessen of hoe je gratis oranje T-shirts kon krijgen. Diverse Amerikaanse marketingbureaus trainden jarenlang Oekraïners en beloofden hen de vrije en Westerse wereld. Uiteraard konden onze Europese politici  op het Maidan in 2014 niet ontbreken. En in Oekraïne werd een pro-Westerse regering geïnstalleerd.

Poetin wordt beschuldigd van de destabilisatie van Europa, maar hoe de NAVO en Westerlingen hebben meegeholpen aan het destabiliseren van Oekraïne wordt bij ons minder benadrukt. We hebben de recente geschiedenis over Rusland en Oekraïne vooral vanuit Westers standpunt belicht. President Biden voert de oorlogsdreiging de laatste weken op en herhaalt telkens dat Rusland Oekraïne gaat aanvallen. Europese media en politiek papagaaien dit vervolgens na. Zo  worden we steeds meer in een neerwaartse spiraal meegezogen die tot nog meer spanning leidt. Een oorlog tussen Rusland en Oekraïne zal Europa meesleuren en de Verenigde Staten zullen daar nauwelijks last van hebben.    

Waarom hebben we Oekraïne geen neutraliteit geadviseerd? Het land had (en heeft) prachtige kansen als brugfunctie tussen Europa en de Nieuwe Zijderoute naar China, Kazachstan en Rusland. Het conflict in Oekraïne zou vandaag niet zo uit de hand gelopen zijn als prominente Amerikanen en NAVO-kopstukken – en verscheidene Europeanen – zich niet zo massaal in Oekraïne hadden gemengd.

Het is belangrijk dat de NAVO kenbaar maakt dat Oekraïne geen lid van de NAVO gaat worden.


Michael Gorbatsjov in 1987. / Foto: © RIAN (Russian International News Agency), RIA Novosti archive, image # / CC-BY-SA 3.0.

Gorbatsjov en het einde van de Sovjet-Unie

25 december 2021

Op 25 december 2021 was het dertig jaar geleden dat de Sovjet-Unie ophield te bestaan en Michail Gorbatsjov van zijn troon viel. In het Westen zien we hem als held, omdat hij een einde maakte aan de Koude Oorlog. Woorden als perestrojka (staatkundige en economische hervormingen) en glasnost (openheid) waar hij prat op ging, kennen de meeste mensen van boven de dertig jaar wel. Voor de jongere generatie is hij echter veelal onbekend. Andere kopstukken uit deze belangrijke tijd zijn overleden, zoals George Bush sr., Helmut Kohl, [Duits minister van buitenlandse zaken, red.] Hans-Dietrich Genscher, [zijn Russische ambtsgenoot, red.] Edoeard Sjevardnadze en onze Nederlander Ruud Lubbers. De 90-jarige Gorbatsjov is de enige die nog leeft en is geestelijk in een goede conditie.

Gorbatsjov zelf is helemaal niet zo positief over datzelfde Westen. Als de Westerse politiek en media daar wat meer over hadden bericht, had dit tot meer begrip kunnen leiden waarom Rusland vandaag de dag op een bepaalde manier handelt. Juist deze held van het Westen zou toch meer interviews en aandacht kunnen krijgen? Het zou tot zoveel meer verduidelijking kunnen leiden in een tijd dat de spanningen met Rusland hoog zijn opgelopen.

Tot op de dag van vandaag blijft Gorbatsjov zich bedrogen voelen over hoe de garanties om niet uit te breiden zijn geschonden die hij in 1990 van de NAVO kreeg. Die staat nu immers aan de Russische grens. Gorbatsjov heeft het ook over het Westerse politieke en economische handelen in de jaren 90 in Rusland – het zou allemaal niet zo netjes zijn gegaan. Hij spreekt harde taal dat Europa hem dertig jaar geleden had beloofd dat er meerdere ‘kamers’ waren in het ‘Europese huis’. Het Westen heeft hier echter weinig van waargemaakt: alles leek te gebeuren met een Westers superioriteitsgevoel. ‘Serieus luisteren en meedenken met de belangen van Rusland was er niet bij, ook al deed men voorkomen dat dit wel zo was.’

Vooral zet de gepensioneerde Gorbatsjov zich in om de gevaarlijke wapenwedloop af te wenden. Daarbij laat hij van zich horen als er weer een NAVO-conferentie is. De afgelopen jaren reageerde hij meerdere malen zeer geërgerd bij nieuwe uitbreidingsgolven: In 1999 werden Hongarije, Polen en Tsjechië lid van de NAVO. Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Roemenië, Slovenië en Slowakije volgden in 2004. Vijf jaar later sloten ook Albanië en Kroatië zich aan, gevolgd door Montenegro en Noord-Macedonië. Uitbreiding met Georgië en Oekraïne werd niet doorgevoerd vanwege protest van Rusland.

In november sprak secretaris-generaal Jens Stoltenberg bij een NAVO-bijeenkomst in Warschau: ‘De beste verdediging van het NAVO-bondgenootschap is Rusland permanent dreigen met een nucleaire oorlog, door ervoor te zorgen dat elk lokaal conflict waarbij Rusland is betrokken in Oost-Europa onmiddellijk om te zetten in een alomvattend conflict tussen Rusland en de NAVO.’ In 2016 zei Gorbatsjov reeds over deze organisatie: “Alle retoriek … schreeuwt alleen maar van een verlangen om Rusland bijna de oorlog te verklaren. Ze praten alleen over verdediging, maar eigenlijk bereiden ze zich voor op offensieve operaties.” Op 24 december 2021 vertelde hij bovendien tegen het Russisch persbureau RIA Novosti op de vooravond van zijn aftreden precies dertig jaar geleden: ‘De VS werden arrogant na de val van de Sovjet-Unie. Na de Koude Oorlog bouwden de VS met de NAVO een nieuw rijk op.’

Als Nederlandse vrouw, die weliswaar al meer dan 35 jaar met Rusland en Oost-Europa verbonden is, blijf ik Gorbatsjov waarderen omdat hij een einde maakte aan de Koude Oorlog. Toch ben ik mij ervan bewust dat dit een typisch Westerse zienswijze is. Mijn Russische vrienden en kennissen kijken mij soms verbaasd aan en sommigen bekogelen mij zelfs met geïrriteerde reacties in de trant van: ‘Jij zou toch beter moeten weten en begrijpen dat hij bij ons helemaal niet populair is! Hij heeft ons land slecht bestuurd en uiteen laten vallen.’

 Het gaat mij erom waarom onze Westerse visie zo anders is dan de Russische. In mijn ogen gaat het al mis met de Westerse politiek en berichtgeving. We zouden onszelf kunnen afvragen: Waarom is Gorbatsjov in het Westen heel populair en in zijn eigen Rusland niet? Wat hebben westerlingen gemist in de berichtgeving of beleving? En dan nu dertig jaar later: waarom is Poetin in het Westen zeer onpopulair en wordt hij in Rusland door het grootste deel van de bevolking op handen gedragen?

Deze vragen geven aan hoe weinig wij westerlingen van Russen weten, en hoe gemakkelijk het is om bepaalde Russische gebeurtenissen vandaag de dag vanuit een westerse visie te belichten zonder voldoende achtergrondkennis. En ook hoe gemakkelijk het is – nu de spanningen tussen Rusland en het Westen weer hoog oplopen – Rusland niet voldoende te begrijpen. Of extremer: te demoniseren. Doordat de meeste westerlingen niet voldoende van Rusland weten, is het nog gemakkelijker om alle anti-Rusland-berichten voor waarheid aan te nemen. Maar het moet toch niet zo moeilijk zijn op zoek te gaan naar antwoorden op de waarom-vragen? Of om in ieder geval te proberen te begrijpen waarom een groot deel van de Russen vandaag de dag wel redelijk tevreden is.

Deze blog is eerder verschenen als artikel in De Andere Krant (januari 2022). Met dank aan Madeleine Klinkhamer en Edwin Giltay voor hun redactiewerk.


Vladimir Poetin en Barack Obama, 29 september 2015. / © Foto: www.kremlin.ru.

Russiagate ontmaskerd

december 2021

Onlangs is bekend geworden dat het Russiagate-verhaal één grote leugen is. Meer dan 3 jaar lang kregen we in het Westen anti-Rusland berichten voorgeschoteld over de inmenging van Rusland in de Amerikaanse verkiezingen in 2016.

Het begon allemaal met de voorverkiezingen tussen de presidentskandidaten Hillary Clinton en Donald Trump. Tot verbijstering van veel westerlingen won Donald Trump.

Meteen waren er aannames dat Trump zou hebben samengezworen met Poetin, oftewel Trump als Poetins ‘puppet’. Het Kremlin zou Trump aan de overwinning geholpen hebben door de e-mails van Clinton te lekken. Daarbij zouden de Russen hem chanteren omdat ze filmopnames hadden van een plasseksscène in Trumps hotelkamer in Moskou. Het Westerse publiek werd jarenlang bekogeld met deze informatie waar trollenfabrieken, Russische hackers, Poetins agressieve politiek, Poetins steun aan rechtse partijen, Russische cybercriminaliteit en ander kwaadaardig gedrag aan gelinkt werd: de zogenoemde ‘Russiagate’.  De Russisch-Westerse verhoudingen  verslechterden in snel tempo.

In november 2021 is duidelijk geworden dat veel berichtgeving bewust op poten is gezet door het campagneteam van Hillary Clinton. In het Steele-dossier, genoemd naar de Britse spion Christopher Steele, werden feiten over een vermeende samenzwering tussen Rusland en Trump ongegrond verklaard. Voorname correspondenten als Luke Harding van de The Guardian verkochten honderdduizenden boeken over de samenzwering van Trump en Poetin en de invloed van de Russische geheime dienst zonder welke de inmenging in de Amerikaanse verkiezingen niet mogelijk was geweest. Christopher Steele en vele anderen werden betaald door de Democratische Partij van Clinton die ook nog onder het dossier het krabbeltje ‘Thank you’ heeft neergezet.

Wat even schokkend is, is dat de Amerikaanse geheime dienst van deze grove leugen wist. Het hoofd van de FBI, James Comey, heeft afgelopen jaar erkend dat hij het dossier in 2016 niet als verifieerbaar kon laten doorgaan maar dat hij dit toch gedaan heeft. Bij zijn ondervraging zei hij 245 maal ‘can’t remember’, ‘can’t recall’ of ‘doesn’t know’. Ook het hoofd van de NSA (National Intelligence Agency), James Clapper, heeft van het nepdossier geweten. Hij ondernam geen actie om het dossier als onbetrouwbaar tegen te houden. Wel heeft de directeur van de CIA, John Brennon, president Obama en toenmalig vice-president Joe Biden in juni 2016 ervan op de hoogte gesteld, maar deze laatste twee hebben het ‘ook gelaten voor wat het was’. Hoe graag zouden Obama en Biden hebben gewild dat Rusland weer de ‘bad guy’ was. Adam Schiff, de voorzitter van de Inlichtingencommissie bij het Impeachment-onderzoek maakte van het leugendossier een ‘waarheid’ dat de Russen de verkiezingen hadden beïnvloed en dat de e-mails door hen waren gehackt.

Meer dan drie jaar lang zijn we bekogeld met een Russiagate die we als ‘waarheid’ gepresenteerd hebben gekregen, ook al zeiden enkele CIA gepensioneerde ‘wistleblowers’ dat het Steele-dossier niet deugde.

Nu de leugen aan het licht gekomen is, wordt dat in ons nieuws niet vermeld. Niets daarover, terwijl het net als het Watergate-schandaal nu al bij de grootste politieke schandalen van de Amerikaanse geschiedenis behoort. Ik weet dat Russiagate op de eerste plaats diende om Clinton gekozen te krijgen, maar de kolossale  schade om bij het grote Westerse publiek Rusland hiervan de schuld te geven heeft zijn doel niet gemist. De Westerse berichtgeving zou zich dat moeten aantrekken.


Angela Merkel en Vladimir Poetin beantwoorden vragen van de pers, 8 maart 2008 / Foto: © www.kremlin.ru.

Arrogante Westen moet betere relatie met Rusland nastreven

november 2021

Nu twintig jaar Afghanistanbeleid het Westen dwingt om zich af te vragen waarom het fout ging met veel interventies, hebben we anno 2021 nog een kans om de relatie met onze grote oosterbuur Rusland te verbeteren.

Het Westen is na het vertrek van de Amerikanen en de NAVO uit Afghanistan wakker geschud. Het heeft twintig jaar geloofd dat zijn liberale waarden en westerse vrijheden het beste zijn voor alle landen, inclusief de moslimwereld. Plotseling werd echter duidelijk dat niet ieder land daarmee wil instemmen.

Zouden we ook uit onze bubbel getrokken kunnen worden als het gaat om de twintig jaren van moeizame relaties met Rusland, voordat die nog verder verslechteren? Wat heeft het christelijke Rusland dan met de islamitische wereld te maken? Veel. We voeren ten opzichte van beide een soortgelijke politiek. Ook Rusland proberen we democratie en liberale vrijheden op te leggen, terwijl we veel te weinig weten van de achtergronden in Rusland, net zoals we weinig weten van de achtergronden in Afghanistan.

President George W. Bush, vicepresident Dick Cheney en minister van Defensie Donald Rumsfeld stonden in Amerika aan het roer tijdens de interventies in Afghanistan, Irak en Libië. Zij hoorden ook bij de initiatief­nemers die de NAVO in Oost-Europese richting wilden uitbreiden, ondanks de aan president Gorbatsjov gedane belofte dat dit niet zou gebeuren. Inmiddels staat de NAVO aan de Russische grens. Het driemanschap Bush, Cheney en Rumsfeld is dus voor een groot deel verantwoordelijk voor het beleid tegen Rusland, het grote buurland van de EU waar we vandaag de dag zo’n slechte verhouding mee hebben. Als we nu door de val van Kabul wakker zijn geschud door de gevolgen van twintig jaar Amerikaans-westers beleid, is nu hét moment om ons af te vragen: Is onze anti-Ruslandpolitiek ook op Amerikaanse leest geschoeid?

Het Westen blaakte begin deze eeuw van zelfvertrouwen. Bush, Cheney en Rumsfeld handelden volgens de Wolfowitzdoctrine. Wolfowitz is een neoconservatieve politicus die veel invloed had ten tijde van de regering-Bush. Ook was hij het hoofd van het IMF. De Wolfowitzdoctrine gaat ervan uit dat de VS na de val van de Sovjet-Unie de enige overgebleven supermacht in de wereld zijn en moeten blijven, en bepleit vergroting van de Amerikaanse invloed in de voormalige Sovjetrepublieken. Waarom hebben we in het Westen niet wat meer informatie gekregen over deze doctrine, die als het ware duidelijk maakt waarom Amerika Rusland nooit zal tolereren op het wereldtoneel?

Opvallend vaak was Cheney in de periode 2000-2008 in Oost-Europa. Hij beloofde de landen daar vol overtuiging een kapitalistisch en democratisch paradijs. In Vilnius zei hij, tijdens een speech in 2007 in het presidentieel paleis, dat Litouwen de steun van het Westen zou krijgen en dat Rusland de vijand was. In Georgië en Oekraïne werden soortgelijke beloftes gedaan en werd Rusland als agressor betiteld.

Rumsfeld verkondigde dezelfde Oost-Europese landen dat de NAVO als hun grote beschermer zou optreden wanneer de „kwaadaardige” Russen zouden aanvallen. Uiteraard ging dit gepaard met miljardencontracten, die lucratief waren voor westerse militair-industriële bedrijven. Met veel overtuiging ‘predikte’ het Amerikaanse trio de westerse democratie en de kapitalistische mogelijkheden. Dit ging gepaard met een onvoorstelbare hoogmoed. Karl Rove, ook een neoconservatief en adviseur van de regering-Bush, zei bijvoorbeeld: „Wij scheppen de werkelijkheid.” Letterlijk: „We zijn nu een macht, en wanneer we handelen, creëren we onze eigen werkelijkheid, en terwijl u die realiteit aan het bestuderen bent –oordeelkundig, zo u wilt– zullen we opnieuw handelen, andere nieuwe werkelijkheden creëren, die u ook kunt onderzoeken. (…) En u, u allemaal, zult zich enkel maar verdiepen in onze daden.” Of zoals Bush het formuleerde: „Als de moslimwereld ons model niet wil accepteren, dan moet het maar gewapenderhand.” Veel andere prominente neoconservatieven en NAVO-generaals handelden met dezelfde overtuiging: Rusland moet de NAVO-uitbreiding gewoon slikken zoals wij dat willen. Naast deze ontstellende arrogantie is er de afgelopen twintig jaar alles aan gedaan om Rusland als de ”bad guy” (slechterik) af te schilderen, ook tijdens de regeringen van Obama, Trump en Biden.

Er zijn altijd twee kanten aan een verhaal, in het Westen wordt tot nu toe hoofdzakelijk één kant belicht. Nu twintig jaar Afghanistanbeleid ons dwingt om in de spiegel te kijken en ons af te vragen waarom het fout ging met veel westerse interventies, hebben we anno 2021 nog een kans om de relatie met onze grote oosterbuur te verbeteren of ten minste minder eenzijdig te onderzoeken.

NB: Deze blog is ook verschenen als artikel in het Reformatorisch Dagblad.


De Alexander Nevskikathedraal in Talinn, Estland. / Foto: © Diego Delso, Wikimedia Commons, License CC-BY-SA 3.0.

Estonia

augustus 2021

Een paar dagen geleden werd bekend dat er nieuw onderzoek gedaan zou worden gedaan naar de ramp van met de Estonia, de veerboot die in 1994 zonk tussen Estland en Zweden, waarbij 852 mensen om het leven kwamen. Ik weet nog dat het diepe indruk op me maakte omdat we een week daarvoor op diezelfde boot hadden gevaren met onze eerste reizen naar Rusland en Estland en vervolgens met de boot terug naar Stockholm.

De Zweedse regering met Carl Bildt als premier voerde een onderzoek uit naar de gezonken Estonia, maar het eindrapport rammelde aan alle kanten: de boegklep van het schip was niet goed gesloten. Het onderzoek werd beëindigd. Meerdere mensen vroegen om heropening van het onderzoek, maar het werd niet toegestaan. Tot het jaar 2021, zevenentwintig jaar na de ramp.     

Wat herinner ik mij de jaren 90 in Oost-Europa nog goed! De waarden van de ex-Sovjetunie, nu volkomen failliet, hadden plaatsgemaakt voor vrijheid, maar ook voor armoede, chaos en criminaliteit. Er waren Oost-Europese maffiosi maar ook Westerse boeven die profiteerden van de omstandigheden. In Jeltsins Rusland was van alles het land uit te smokkelen: iconen, paspoorten, hout, olie, dames, spionage-geheimen of wat je maar bedenken kunt. De giga wapensmokkel en de militaire Sovjet technologie behoorden tot de meest lucratieve business. Tallinn, de hoofdstad van het toen net onafhankelijke Estland, was een zeer geschikte haven om goederen van Rusland naar het Westen te smokkelen.

In deze schimmige tijd zonk de Estonia. Al vanaf het begin zijn er vele geruchten van Estse havenarbeiders, Russische ingenieurs of Zweedse transporteurs geweest. De Zweedse douanechef Lennart Hendriksson deed al eerder een boekje open over het vervoer van gesmokkelde militaire en nucleaire technologie. In 2004 lekte uit dat er een geheime regeling was geweest. Owe Wiktorin (destijds de hoogste militaire commandant van Zweden) en Ulf Larsson (toen algemeen directeur van de douane) lieten zonder inspectie speciale zendingen door uit Estland.

Van veel beruchte gebeurtenissen gaven we de afgelopen kwart eeuw Rusland de schuld, van kleine boefjes tot de Kremlin-regering, en de  Zweedse politicus Carl Bildt behoort bij de haviken van het anti-Rusland-kamp. Hij is de lieveling van de Westerse Atlantische elite en hield lang het onderzoek tegen met de woorden dat het niet eerbiedwaardig zou zijn voor de slachtoffers op de zeebodem: ‘Geef hun rust. De trieste wonden voor de nabestaanden zijn pijnlijk.’  


Angela Merkel en Vladimir Poetin beantwoorden vragen van de pers, 8 maart 2008 / Foto: © www.kremlin.ru.

Helemaal niet top!

juli 2021

Duitsland nam vorige week het initiatief binnen de Europese Unie om de dialoog aan te gaan met de Russische president Poetin. Een golf van verlichting was te voelen bij de mensen die al langer pleiten voor de noodzaak van de EU en Rusland om met elkaar in gesprek te gaan. Eindelijk dan. Merkel kreeg Macron aan haar zijde en zo namen deze twee belangrijke landen van de EU het initiatief om Poetin uit te nodigen voor een conferentietop in de zomer.

Twee weken hiervoor waren nota bene Amerika en Rusland samengekomen. Alsof de Amerikaanse regering had  ingezien dat een gesprek met Rusland zeer urgent begon te worden. President Biden, die kort daarvoor Poetin nog ‘een killer’ had genoemd, nodigde hem nu uit voor een gesprek in het Zwitserse Genève. De ontmoeting tussen de twee presidenten heeft veel meer opgeleverd dan aanvankelijk werd gedacht en het belangrijkste punt van de gemeenschappelijke verklaring luidde: ‘Vandaag bevestigen we opnieuw het principe dat een kernoorlog niet kan worden gewonnen en nooit mag worden gevochten.’

Duitsland en Frankrijk  wilden nu ook een top tussen de EU-leiders en president Poetin. Bij de meeste 27 EU-lidstaten vond dit instemming, conflicten moeten worden opgelost door te praten. Maar het betweterige, kleine Nederland verzette zich tegen dit plan omdat volgens premier Rutte Rusland dit kan zien als een beloning. Hij wil pas met Rusland spreken als het land op een aantal punten zijn standpunten fundamenteel verandert. Rutte kreeg de Baltische Landen en Polen achter zich. Het plan heeft het niet gehaald op de EU-top.

Drie maal raden wat mijn Russische kennissen zeiden of dachten.


De John Frostbrug in Arnhem. / Foto: © 2012 Jvhertum.

Een brug te ver

mei 2021

Mijn broertje had vroeger een vriendje wiens vader zou meespelen in de film Een Brug Te Ver, een film die gaat over Operatie Market Garden, de strijd van de Amerikanen en de Engelsen tegen de nazi’s bij de Slag om Arnhem.

Mijn broertje en ik zochten als kleine kinderen eerst op het bioscoopscherm naar de stoere vader van het vriendje. Van het begrip ‘figurant’ hadden we nog nooit gehoord, maar mijn kennismaking met de Tweede Wereldoorlog en onze westerse bevrijders begon hier. 

Weinig leerde ik in de Koude Oorlogsjaren over de andere bevrijders van Hitler-Duitsland… Misschien kwam wel in mijn eindexamenboek de zin voorbij ‘20 miljoen Sovjetslachtoffers in WOII’, maar de volle aandacht werd toch gelegd op de bevrijding door de Amerikanen, Engelsen en Canadezen.

Al jarenlang reis ik veel door West-Rusland en nog steeds word ik in plattelandsdorpen geconfronteerd met getraumatiseerde Russen die in hun houten huisjes vertellen hoe de nazi’s te werk gingen. Hoe steden als Minsk, Smolensk, Veliki Loeki en tig anderen met de grond gelijk werden gemaakt. Ik blijf het ongelooflijk vinden hoe er in de Sovjet-Unie door de nazi’s is huisgehouden. Waarom is die gigantische strijd aan het Oostfront waarbij, naar du blijkt, meer dan 28 miljoen Sovjetburgers omkwamen, niet meer benadrukt in het westen?

Opvallend was dat bij onderzoek in Frankrijk bleek dat in 1945 de meeste mensen goed op de hoogte waren van de offers die Rusland had gebracht tijdens WOII, terwijl in 2015 de kennis hierover veel kleiner was. Op de vraag ‘Welk land droeg het meest bij aan de nederlaag van nazi-Duitsland?’ antwoordde in 1945 nog 57 procent van de Fransen dat dit de Sovjet-Unie was. Slechts 20 procent koos voor de VS en 12 procent voor Engeland. In 2014 waren de cijfers omgedraaid. De Sovjet-Unie scoorde nog slechts 20 procent, terwijl de meeste Fransen, 58 procent, nu de Amerikanen als de belangrijkste bevrijders zagen. Deze verschuiving heeft ongetwijfeld met de Koude Oorlog en de hedendaagse spanning te maken. Maar het onvoorstelbaar grote offer dat de Sovjet-Unie in WOII bracht, lijkt haast verdwenen in ons geheugen. 

Nooit had ik kunnen vermoeden dat ik vlak bij de John Frostbrug aan de Rijn (‘Een Brug Te Ver’) kwam te wonen. Vaak loop ik langs het Airbornemonument en dank ik de Westerse geallieerden oprecht wat zij voor onze bevrijding gedaan hebben. Maar evenzeer hoop ik dat we ooit onze dankbaarheid kunnen tonen voor de omgekomen Sovjetburgers, door over de andere brug bij Arnhem over de Rijn te mogen lopen. En als we over bruggen tussen volkeren mogen spreken, dan zou dit misschien een hernieuwde ontdekkingstocht (zingeving?) kunnen zijn. Het zou zeker tot meer begrip kunnen leiden.


Aleksej Navalny in 2017. / Foto: © IlyaIsaev / https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en.

De verwijdering tussen Rusland en Europa

april 2021

Terwijl Nederland de laatste weken in de ban is van verkiezingen en kabinetsformaties, draait de internationale wereld door. Rusland wordt in rap tempo verder in Chinese armen geworpen.

In februari troffen Josep Borell, de Europese minister van Buitenlandse Zaken, en zijn Russische ambtsgenoot Sergej Lavrov elkaar in Moskou. In plaats van een constructief gesprek om ‘diplomatieke kanalen naar Moskou open te houden’, kreeg Lavrov de zoveelste sanctielijst gepresenteerd en werden de veroordeling van Navalny en de mensenrechten in Rusland opnieuw bekritiseerd. Lavrov, een topdiplomaat die meer ‘Europeaan’ is dan vele Brusselse EU-diplomaten, had er na 20 jaar genoeg van. Vervolgens kopten de Russische media over de Westerse democratie die met twee maten meet, over de oppositieleider van Catalonië die 12 jaar gevangenisstraf heeft gekregen, over Saoedi-Arabië dat Jamal Khashoggi in stukken hakt maar verder niet op de sanctielijst komt, en over het politiegeweld in Brussel, Parijs en Minneapolis.

Amerika’s minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken trof zijn Chinese ambtsgenoot Yang in Anchorage. Blinken sprak zijn ‘diepe bezorgdheid’ uit over het optreden van China in Hongkong, de rol van China bij cyberaanvallen op de Verenigde Staten, de mensenrechtenschendingen in Xinjiang en andere zaken die volgens de VS de stabiliteit van de wereld bedreigen. De toon was gezet en Yang diende vervolgens Amerika van repliek en begon over Amerika’s agressieve buitenlandbeleid en de behandeling van minderheden in het eigen land en het opdringen van ‘een eigen versie van democratie’ terwijl de Verenigde Staten daarmee zelf juist worstelt, doelend op de bestorming van het Capitool.

Een dag eerder had de Amerikaanse president Joe Biden Poetin een ‘moordenaar’ genoemd vanwege de vermeende inmenging in de recente presidentsverkiezingen en de vergiftiging van Navalny. ‘The price will follow soon’, vervolgde Biden.

Anthony Blinken ging na zijn China-conferentie door naar de NAVO in Brussel. Secretaris-generaal Stoltenberg ontving hem met lovende woorden. De Europese NAVO-lidstaten lijken gerustgesteld te zijn dat Amerika op vertrouwde voet doorgaat, in tegenstelling tot Bidens voorganger. Europa en Amerika … ze horen tenslotte bij elkaar, ondanks de irritaties.

Europa en Rusland … ze horen ook bij elkaar, ondanks andere irritaties. Maar Rusland wordt steeds meer in de armen van China gedreven. Beide landen troffen elkaar onlangs. Zij bundelden de krachten en haalden in hun gezamenlijke top hard uit naar het Westen. Zij verzetten zich tegen de sancties en de superieure houding van het Westen.

Waar leidt dit alles toe? Een Europa dat geplet kan worden tussen het rivaliserende China en Amerika? Een Rusland dat nu niet vanzelfsprekend voor Europa kan kiezen omdat Europa het land in de richting van China duwt? Een ding is zeker: als je 10 jaar geleden aan de Russen had gevraagd of zij met China wilden optrekken, dan had je met 99% zekerheid te horen gekregen dat Rusland al 1000 jaar met Europa verbonden is en dat de natuurlijke weg voor Rusland op de eerste plaats in datzelfde Europa ligt.

Vandaag de dag zijn vele Russen diep teleurgesteld in datzelfde Europa dat in hun ogen gehoorzaamt aan Amerika en de NAVO. Lavrov, die Shakespeare citeert en Mozart bewondert, die vaak memoreert dat Rusland samen met Europa Napoleon en Hitler heeft verslagen, zei bij de Chinees-Russische ontmoeting dat er met de EU geen relaties meer zijn.

Hoe heeft het zover kunnen komen dat Europa en Rusland hun eeuwenoude band verliezen?


Michael Gorbatsjov in 1987. / Foto: © RIAN (Russian International News Agency), RIA Novosti archive, image # / CC-BY-SA 3.0.
President Reagan, vice-president Bush en Gorbatsjov ontmoeten elkaar in New York, 1988. / White House Photographic Collection, 1/20/1981 - 1/20/1989.

Gorbatsjov 90 jaar

25 maart 2021

Op 2 maart vierde Michael Gorbatsjov zijn negentigste verjaardag. In het Westen zien we hem als held, omdat hij een einde maakte aan de Koude Oorlog. Woorden als ‘perestrojka’ en ‘glasnost’ kennen we allemaal nog wel. Alle andere kopstukken van deze belangrijke tijd zijn overleden, zoals Helmut Kohl, Bush senior, Genscher en Sjevardnadze. Gorbatsjov is de enige die nog leeft en geestelijk in een goede conditie is.

Gorbatsjov zelf is helemaal niet zo positief over datzelfde Westen. Ik heb me vaak afgevraagd waarom de Westerse politiek en media daar niet meer over berichten, het had tot meer begrip kunnen leiden waarom Rusland op een bepaalde manier handelt. Juist Gorbatsjov, de held van het Westen, zou toch meer geïnterviewd kunnen worden of aandacht kunnen krijgen? Het zou tot zoveel meer verduidelijking hebben kunnen leiden in een tijd dat de spanningen met Rusland hoog zijn opgelopen.

Tot op de dag van vandaag blijft Gorbatsjov zich bedrogen voelen over de NAVO-garanties die hij kreeg in 1990 en hoe deze vervolgens zijn geschonden. De NAVO staat immers nu aan de Russische grens. Gorbatsjov heeft het ook over het Westerse politieke en economische handelen in de jaren 90 in Rusland. Het zou allemaal niet zo ‘netjes’ zijn gegaan. Hij spreekt harde taal dat Europa hem 30 jaar geleden had beloofd dat er meerdere kamers waren in het Europese Huis, maar het Westen heeft hier weinig van waar gemaakt, ‘alles leek te gebeuren in een Westerse sfeer van superioriteitsgevoel. Serieus luisteren en meedenken met de belangen van Rusland was er niet bij, ook al deed men voorkomen dat dit wel zo was.’


Het Spoetnik V-vaccin. / Foto: © www.mos.ru.

Spoetnik V-vaccin

februari 2021

Met een bescheiden trots maakt Kyrill Dmitriev, het hoofd van de Russia Direct Investment Fund, op 3 februari van dit jaar het Vredesteken van Spoetnik V door de wijs-en middelvinger omhoog te steken. Hij zegt dat het vandaag een grote dag van ‘Victory’ is, niet alleen voor Rusland maar ook voor de rest van de wereld. Het Russische vaccin Spoetnik V is in het vooraanstaande medische blad The Lancet goedgekeurd en het biedt maar liefst 91,6% bescherming. Rusland heeft hiermee een van de veiligste (en goedkoopste!) vaccins ter wereld ontwikkeld in de strijd tegen de coronapandemie.

Wat zag ik de blijdschap van de Russen op hun mediakanalen en wat gunde ik hen dit positieve nieuws. Van oudsher weten zij dat hun land een goede wetenschappelijke traditie heeft maar door   de continue stroom van negatieve berichten over hun land en regering zie je dat, zelfs bij hun medische paradepaardje, het zelfvertrouwen impact heeft op hun psyche.

De aanvankelijk neerbuigende taal van het Westen over het Russische Spoetnik V-vaccin herinneren we ons nog wel van de maanden augustus tot december van afgelopen jaar. Europa en Amerika bespotten het vaccin en CNN berichtte: ‘Reality bites for Putin’s much-hyped covid-19 vaccine, as concerns over efficacy and safety linger.’

Terwijl Europa conflicten heeft over de levering van vaccins van AstraZeneca en andere grote farmaceuten nog met elkaar discussiëren, hebben vele landen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië al volop Spoetnik V-vaccins ontvangen.

Wat zag ik de blijdschap van de Russen op hun mediakanalen en wat gunde ik hen dit positieve nieuws. Van oudsher weten zij dat hun land een goede wetenschappelijke traditie heeft maar door   de continue stroom van negatieve berichten over hun land en regering zie je dat, zelfs bij hun medische paradepaardje, het zelfvertrouwen impact heeft op hun psyche.

De aanvankelijk neerbuigende taal van het Westen over het Russische Spoetnik V-vaccin herinneren we ons nog wel van de maanden augustus tot december van afgelopen jaar. Europa en Amerika bespotten het vaccin en CNN berichtte: ‘Reality bites for Putin’s much-hyped covid-19 vaccine, as concerns over efficacy and safety linger.’

Terwijl Europa conflicten heeft over de levering van vaccins van AstraZeneca en andere grote farmaceuten nog met elkaar discussiëren, hebben vele landen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië al volop Spoetnik V-vaccins ontvangen.


Logo The New York Times.

De trieste teloorgang van de nuance: de vacaturetekst voor de nieuwe Ruslandcorrespondent voor The New York Times

januari 2021

Eind vorig jaar ik dat The New York Times een vacature heeft geplaatst voor een correspondent in Moskou. De beginregels van de vacature luiden:

Vladimir Poetins Rusland blijft een van de grootste verhalen in de wereld. Het stuurt moordbrigades gewapend met zenuwgas naar tegenstanders, waaronder meest recentelijk oppositieleider Aleksej Navalny. Het heeft cyberagenten die chaos en disharmonie zaaien in het Westen om de democratische systemen te bezoedelen terwijl zij hun nepversie van democratie promoten. Ze hebben hun eigen militaire agenten over de hele wereld om hun invloed in het geheim te verspreiden. In hun land puilen de ziekenhuizen uit met Covid-patiënten terwijl hun president zich verschuilt in zijn villa.

Toen ik deze vacature zag, dacht ik meteen dat het een nepvacature was omdat zo’n gerenommeerde krant als The New York Times het zich gewoon niet kan permitteren om zo openlijk vijandig tegenover Rusland te zijn. The New York Times zou in ieder geval, dacht ik, al is het maar voor de schijn, objectief willen berichten. Maar niets bleek minder waar, de vacature blijkt echt te zijn. De toekomstige, nieuwe correspondent zal, behalve zijn journalistieke gaven, vooral geselecteerd worden op of hij/zij de negatieve Westerse berichtgeving wat betreft Rusland in stand houdt. Bij voorbaat weet deze journalist wat er van hem verwacht wordt. Daarbij lopen er genoeg journalisten rond die overtuigd zijn van het anti-Russische gedachtegoed. Kunnen zij nog genuanceerd berichtgeven en openstaan voor de andere kant van het verhaal?

In de vacature van de krant staat vervolgens dat:

de bevolking steeds meer gefrustreerd raakt over de economie die doordrenkt is van corruptie en vriendjespolitiek en die buitensporig leunt op zijn natuurlijke hulpbronnen.

Om het allemaal nog aantrekkelijker of spannender te maken eindigt de vacature met de zin:

En we staan in de Verenigde Staten aan de vooravond van een minder Poetin-vriendelijke president, zodat de temperatuur tussen Washington en Moskou verder zal oplopen.

Is dit objectieve berichtgeving van een van de meest beroemde en gerenommeerde Westerse kranten? Is hier het Westerse vooroordeel niet overduidelijk aanwezig? De ‘uitverkoren’ correspondent van The New York Times zal de temperatuur wel doen oplopen, maar wat zou het een verademing – en doorbraak! – zijn als de Europese kranten deze Russofobe nieuwsvoorziening niet klakkeloos zouden overnemen. Een nog verdere temperatuurstijging tussen Europa en Rusland is ronduit gevaarlijk.


Aleksej Navalny in 2017. / Foto: © IlyaIsaev / https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en.

Protesten

januari 2021

Veel westerse landen hebben Rusland veroordeeld voor de protestacties die op zaterdag 23 januari 2021 in Rusland plaatsvonden. De Russische oppositieleider Aleksej Navalny had zijn aanhangers via de social media opgeroepen om massaal de straat op te gaan.

De Amerikaanse regering geeft op diezelfde dag een persbericht uit waarin zij laat weten dat de Verenigde Staten de pro-Navalny-demonstranten steunt. Het document circuleert vervolgens volop op de social media. De pro-Navalny-demonstranten worden gezien als bondgenoten en de ‘US will stand shoulder-to-shoulder with our allies and partners in defense of human rights – whether in Russia or wherever they come under threat.’

Los van het feit wat we van Navalny of de protestacties vinden, is de gedachte dat, nog geen drie weken geleden bij de proTrump-protesten (de bestorming van het Capitool of de maandenlange protesten over frauduleuze verkiezingen), de Russische regering een officieel bericht zou publiceren dat zij steun betuigt aan de Trump-aanhangers is nauwelijks denkbaar. Het Westen had op zijn kop gestaan met de veroordeling van Rusland.


Reacties zijn gesloten.